* Ca'i nhi`n mo+'i ve^` li.ch su+? Vie^.t Nam
BBC, 26/6/03
BBC pho?ng va^'n gia'o su+ Keith Weller taylor, gia?ng da.y mo^n li.ch
su+? Vie^.t Nam ta.i dda.i ho.c Cornell, Hoa Ky` xoay quanh mo^.t so^'
quan ddie^?m mo+'i cu?a gio+'i nghie^n cu+'u nu+o+'c ngoa`i nhi`n ve^`
Vie^.t Nam.
Keith taylor: Li.ch su+? chi'nh tri. cu?a ngu+o+`i Vie^.t tu+` the^'
ky? 15 dde^'n ba^y gio+` chu? ye^'u la` li.ch su+? dda^'u tranh
giu+~a nhu+~ng ddi.a phu+o+ng. Hie^.n nay o+? Vie^.t Nam chi'nh phu?
ra^'t muo^'n no'i ra(`ng li.ch su+? Vie^.t Nam la` mo^.t li.ch su+?
tho^'ng nha^'t va` ngu+o+`i Vie^.t Nam la` mo^.t co^.ng ddo^`ng
tho^'ng nha^'t. Nhu+ng tha^.t ra theo to^i, ve^` quan ddie^?m li.ch
su+? thi` ddie^`u ddo' kho^ng ddu'ng.
BBC: 20 na(m tru+o+'c, o^ng xua^'t ba?n cuo^'n sa'ch te^n "Su+. khai
sinh cu?a Vie^.t Nam" no'i ve^` su+. quan he^. li.ch su+? giu+~a to^?
tie^n ngu+o+`i Vie^.t va` Trung quo^'c. tu+` ddo' dde^'n nay quan
ddie^?m no'i chung cu?a o^ng co' gi` thay ddo^?i.
Keith taylor: Quye^?n sa'ch cu?a to^i in 20 na(m tru+o+'c ro^`i.
tru+o+'c kia to^i chi.u a?nh hu+o+?ng cu?a chu? nghi~a quo^'c gia,
to^i dda~ nghi~ ra(`ng kho^ng co' quan ddie^?m quan tro.ng gi` giu+~a
tho+`i ca^.n dda.i va` tho+`i qua' khu+'. to^i dda~ nghi~ ra(`ng
chu'ng ta co' the^? no'i ve^` ngu+o+`i Vie^.t trong nhu+~ng the^' ky?
tru+o+'c kia nhu+ ta no'i ve^` ngu+o+`i Vie^.t hie^.n nay. Nhu+ng
ba^y gio+` to^i kho^ng nghi~ nhu+ the^' nu+~a.
So sa'nh vo+'i tho+`i ca^.n dda.i thi` tho+`i qua' khu+' tha^.t la`
ky` la.. Ngu+o+`i Vie^.t the^' ky? thu+' 13, 15, 17 kho^ng gio^'ng
ngu+o+`i Vie^.t the^' ky? thu+' 20. Cho ne^n to^i nghi ngo+` ve^` y'
kie^'n pha't trie^?n li.ch su+? lie^n tu.c, mo^.t li.ch su+? tho^'ng
nha^'t lie^n tu.c, tu+'c la` li.ch su+? cu?a mo^.t nho'm la^'y
quye^`n ha`nh chi'nh tri. muo^'n du`ng chuye^.n li.ch su+? dde^?
gia?ng da.y va` tuye^n truye^`n da^n chu'ng pha?i theo chi'nh sa'ch
quo^'c gia cu?a chi'nh phu?. Li.ch su+? tho^'ng nha^'t lie^n tu.c la`
li.ch su+? bi. chi'nh tri. ho'a, kho^ng la` li.ch su+? khoa ho.c.
BBC: Vi` sao o^ng cho ra(`ng kho^ng kho' kha(n dde^? no'i nhie^`u
nha^n va^.t li.ch su+? nhu+ vua Hu`ng, Le^ Lo+.i, Hai Ba` Tru+ng la`
ngu+o+`i Vie^.t ma` cu~ng la` ngu+o+`i Mu+o+`ng.
Keith taylor: tru+o+'c the^' ky? 20, nhu+~ng ngu+o+`i ma` hie^.n nay
ta go.i la` ngu+o+`i Kinh hay ngu+o+`i Mu+o+`ng dda~ kho^ng bi.
pha^n bie^.t. ta^'t ca? nhu+~ng ngu+o+`i na`y dda~ cu+ tru' trong
mo^.t khu+ vu+.c chi'nh tri.. Ra^'t nhie^`u ngu+o+`i co' vai tro`
quan tro.ng trong li.ch su+? nhu+ Hai Ba` Tru+ng, DDinh Bo^. Li~nh,
Le^ Hoa`n, Le^ Lo+.i dda~ o+? nhu+~ng vu`ng ma` hie^.n nay ta go.i la`
nhu+~ng ddi.a phu+o+ng ngu+o+`i Mu+o+`ng.
BBC: O^ng co' vie^'t la` nga`y xu+a ngu+o+`i Mu+o+`ng nha^.n die^.n
ba?n tha^n ho. va` ca'c da^n to^.c kha'c ddu+a. tre^n ca'c ddi.a danh
nhu+ng nga`y nay ho. tro+? tha`nh mo^.t sa('c da^n thie^?u so^'. O^ng
co' gia?i thi'ch y' na`y ddu+o+.c kho^ng?
Keith taylor: Na(m 1925, ta.p chi' Nam Phong dda~ in hai ba`i ve^`
ngu+o+`i Mu+o+`ng. Mo^.t la` do mo^.t ngu+o+`i Mu+o+`ng dda~ vie^'t,
ba`i na`y kho^ng du`ng thua^.t ngu+~ Mu+o+`ng ma` chi? no'i ve^` va(n
hoa' ti?nh Ho`a Bi`nh va` no'i ve^` nhu+~ng the^' he^. la~nh dda.o
go.i Quan Lang bao go^`m Hu`ng Vu+o+ng, Hai Ba` Tru+ng, Ngo^ Quye^`n,
DDinh Bo^. Li~nh, Le^ Hoa`n... Quan Lang la` tu+o+'c hie^.u cu?a
ngu+o+`i la~nh dda.o trong nhu+~ng ddi.a phu+o+ng hie^.n nay ta go.i
vu`ng ngu+o+`i Mu+o+`ng.
Ba`i thu+' hai do mo^.t ngu+o+`i Kinh vie^'t, va` ba`i na`y hoa`n
toa`n ve^` ngu+o+`i Mu+o+`ng - ngu+o+`i Mu+o+`ng la` the^' na`o, y'
ki'e^n da^n to^.c Ngu+o+`i Mu+o+`ng tru+o+'c tho+`i Pha'p thuo^.c
thu+o+`ng go.i mi`nh la` ngu+o+`i cu?a cho^~ na`y, cho^~ kia...kho^ng
bao gio+` go.i mi`nh la` ngu+o+`i Mu+o+`ng. Ngu+o+`i Pha'p dde^'n
muo^'n tho^'ng nha^'t hie^?u bie^'t ve^` mo.i loa.i ngu+o+`i dde^?
ddo+n gia?n ho'a ha`nh chi'nh va` de^~ cai tri.. Va` ngu+o+`i Kinh
dda~ theo xu hu+o+'ng na`y cho ne^n ra^'t nhie^`u loa.i ngu+o+`i o+?
vu`ng trung du tu+` so^ng Ho^`ng va`o mie^`n trung bi. tho^'ng nha^'t
du+o+'i te^n ngu+o+`i Mu+o+`ng. Chu+o+ng tri`nh pha^n loa.i ngu+o+`i
ra ca'c da^n to^.c thie^?u so^' la` pha't minh cu?a chi'nh phu? ca^.n
dda.i, chi'nh phu? thuo^.c ddi.a Pha'p hoa(.c la` chi'nh phu? quo^'c
gia Vie^.t Nam.
BBC: Nhie^`u ngu+o+`i va^~n hay cho ra(`ng Vie^.t Nam co' truye^`n
tho^'ng cho^'ng ngoa.i xa^m nhu+ng ga^`n dda^y mo^.t so^' nha` nghie^n
cu+'u, trong ddo' co' o^ng cho ra(`ng co' nhie^`u kha? na(ng quy
nguye^n nha^n cu?a nhie^`u cuo^.c chie^'n tranh va` kho+?i nghi~a la`
do ca'c xung ddo^.t no^.i bo^. trong tu+`ng vu`ng giu+~a ca'c da^n
to^.c no'i tie^'ng Vie^.t. Vi' du. o^ng co' no'i chie^'n di.ch cho^'ng
nha` Minh cu?a Le^ Lo+.i co' the^? ddu+o+.c hie^?u la` mo^.t cuo^.c
chinh phu.c cu?a vu`ng Thanh Nghe^. nghi~a la` thanh Ho'a, Nghe^. An,
Ha` ti~nh, ddo^'i vo+'i vu`ng DDo^ng Kinh, tu+'c la` ddo^`ng ba(`ng
so^ng Ho^`ng. O^ng co' gia?i thi'ch y' na`y kho^ng?
Keith taylor: Lu'c ddo' pha^`n nhie^`u ngu+o+`i o+? ca'c vu`ng xung
quanh Ha` No^.i tu+'c la` DDo^ng Kinh theo chi'nh tri. cu?a ngu+o+`i
Minh. Nguye^~n Tra~i la` ngu+o+`i Ba('c thu+o+`ng, va` o^ng pha?i
cha.y dde^'n thanh Ho'a. Ho+n 9000 ngu+o+`i DDo^ng Kinh dda~ la`m
vie^.c cai tri. cho ngu+o+`i Minh. Nguye^~n Tra~i vie^'t thu+ co^'
thuye^'t phu.c ho. bo? ngu+o+`i Minh theo Le^ Lo+.i. Ngu+o+`i DDo^ng
Kinh nhi`n Le^ Lo+.i nhu+ mo^.t ke? no^?i loa.n nha` que^. Sau khi Le^
Lo+.i na('m quye^`n, nhu+~ng ngu+o+`i na`y bi. go.i la` ngu.y quan
va` bi. pha.t na(.ng.
BBC: Nhu+ng ngu+o+`i ta hay no'i mo^'i quan he^. giu+~a Nguye^~n
Tra~i va` Le^ Lo+.i nhu+ mo^.t vi' du. cho su+. ddoa`n ke^'t giu+~a
ca'c vu`ng?
Keith taylor: Nha` su+? muo^'n no'i ra(`ng VN la` mo^.t nu+o+'c
tho^'ng nha^'t, kho^ng co' DDo^ng Kinh va` Thanh Nghe^.. Nguye^~n
Tra~i la` ngu+o+`i DDo^ng Kinh va` Le^ Lo+.i la` ngu+o+`i Thanh
Nghe^., vi` the^' vie^.c hai ngu+o+`i na`y tro+? ne^n ddoa`n ke^'t
se~ chu+'ng minh cho su+. tho^'ng nha^'t cu?a dda^'t nu+o+'c. Nguye^~n
Tra~i la` mo^.t nha` tho ta`i na(ng, nhu+ng vai tro` cu?a o^ng ve^`
ma(.t chi'nh tri. va` qua^n ddo^.i thi` kha' mo+` nha.t. Le^ Lo+.i va`
ca'c tu+o+'ng li~nh kha'c chi? muo^'n du`ng ta`i na(ng tho+ va(n cu?a
Nguye^~n Tra~i dde^? tuye^n truye^`n va` va^.n ddo^.ng da^n chu'ng
ddu+'ng ve^` phi'a mi`nh.
BBC: O^ng nhi`n ve^` cuo^.c Nam tie^'n va` nha^n va^.t Nguye^~n Hoa`ng
nhu+ the^' na`o?
Keith taylor: Nam tie^'n la` mo^.t thua^.t ngu+~ li.ch su+? ca^.n
dda.i, la` mo^.t ho.c thuye^'t dde^? kha(?ng ddi.nh tu+` Ba('c va`o
Nam chi? co' mo^.t nu+o+'c va` mo^.t ngu+o+`i . DDa^y la` su+. tuye^n
truye^`n cu?a chu? nghi~a quo^'c gia, muo^'n phu? nha^.n nhu+~ng su+.
kha'c nhau giu+~a mie^`n Nam va` mie^`n Ba('c va` muo^'n no'i ra(`ng
va(n ho'a mie^`n Nam chi? co' mo^.t nguo^`n. Va` nguo^`n na`y pha?i
o+? mie^`n Ba('c, tu+'c la` ly' do cho phe'p mie^`n Ba('c dddo^ ho^.
mie^`n Nam dde^? gia?ng da.y ngu+o+`i Na(m the^' na`o la` mo^.t
ngu+o+`i Vie^.t Nam tha^.t su+..
Nguye^~n Hoa`ng dda~ bo? mie^`n Ba('c dde^? xa^y du+.ng o+? bie^n
gio+'i Nam. Nguye^~n Hoa`ng dda~ co' chi'nh sa'ch mo+? cu+?a ve^`
buo^n ba'n nu+o+'c ngoa`i, dda~ du`ng ngu+o+`i co' kha? na(ng. to^i
kho^ng co' y' ddi.nh tha^`n tu+o+.ng ho'a Nguye^~n Hoa`n cu?a tu+. do
mie^`n Nam. trong li.ch su+? quo^'c gia Vie^.t Nam hie^.n nay,
Nguye^~n Hoa`ng kho^ng ddu+o+.c dda'nh gia' cao bo+?i vi` vai tro`
li.ch su+? cu?a o^ng kho^ng ho+.p vo+'i ho.c thuye^'t tho^'ng nha^'t
quo^'c gia cu?a chi'nh phu?.
BBC: O^ng co' cho ra(`ng cuo^.c pha^n tranh Tri.nh Nguye^~n co' pha?i
la` cuo^.c chie^'n giu+~a hai quo^'c gia hay kho^ng?
Keith taylor: to^i nghi~ ra(`ng trong hai the^' ky? 17 va` 18 DDa`ng
trong va` DDa`ng Ngoa`i la` hai nu+o+'c. Vi` sao Vie^.t Nam pha?i la`
mo^.t nu+o+'c tho^i la` va^'n dde^` chie^'n tranh va` chi'nh tri.,
kho^ng la` va^'n dde^` li.ch su+?, xa~ ho^.i va` va(n ho'a.
BBC: ta.i sao o^ng no'i cuo^.c xung ddo^.t trong hoa`ng cung sau ca'i
che^'t cu?a vua Tu+. DDu+'c na(m 1883 co' the^? xem la` mo^.t cuo^.c
xung ddo^.t giu+~a thua^.n Qua?ng va` Thanh Nghe^.?
Keith taylor: Lu'c ngu+o+`i Pha'p na('m quye^`n o+? Hue^', pha^`n
nhie^`u nha` nho trong ddi.a phu+o+ng Hue^' dda~ theo chi'nh sa'ch
Pha'p nhu+ng nhie^`u ngu+o+`i la~nh dda.o phong tra`o Ca^`n Vu+o+ng
la` ngu+o+`i Thanh Nghe^.. Ca'i na`y chi? la` tie^'p tu.c cu?a va^'n
dde^` tranh cha^'p giu+~a hai vu`ng na`y dda~ co' tu+` la^u ro^`i
tru+o+'c khi ngu+o+`i Pha'p dde^'n .
BBC: theo ca'ch ke^? cu?a o^ng, to^i ca?m tha^'y ra(`ng nhu+~ng
ngu+o+`i o+? vu`ng Thanh Nghe^. luo^n co' sa(~n tinh tha^`n cho^'ng
ngoa.i xa^m. ta.i sao la.i nhu+ va^.y?
Keith taylor: Ngu+o+`i Thanh Nghe^. nghe`o va` kho^? so+?, cho ne^n
ra^'t de^~ ddi li'nh. Chu'a Tri.nh dda~ ddo^.ng vie^n pha^`n nhie^`u
li'nh o+? Thanh Nghe^.. trong tho+`i Chie^'n tranh the^' gio+'i I,
pha^`n nhie^`u ngu+o+`i Vie^.t ti`nh nguye^.n sang Pha'p ddi li'nh
hay la`m vie^.c la` ngu+o+`i Thanh Nghe^.. Ngu+o+`i Thanh Nghe^.
cu~ng ra^'t de^~ no^?i loa.n. Na(m 1957 cu~ng co' nhie^`u ngu+o+`i
no^?i da^.y cho^'ng su+. a'p bu+'c. Va^'n dde^` na`y kho^ng co' quan
he^. gi` dde^'n lo`ng ye^u nu+o+'c.