Le^ Ngo^ Ca't - Pha.m DDi`nh Toa'i
I. Tho+`i ky` mo+? nu+o+'c (The^' ky? 29 - the^' ky? 2 tru+o+'c TL)
I. Nha` Ho^`ng Ba`ng (2879 - 256 tru+o+'c TL)
1. Mo+? dda^`u
Nghi`n thu ga(.p ho^.i tha(ng bi`nh,
Sao Khue^ sa'ng ve? va(n minh giu+~a tro+`i.
Lan dda`i du+`ng bu't tha?nh tho+i,
Va^ng ddem quo^'c ngu+~ die^~n lo+`i su+? xanh.
Nam giao la` co~i ly minh,
Thie^n thu+ ddi.nh pha^.n ra`nh ra`nh tu+` xu+a.
Phe^' hu+ng ddo^?i ma^'y cuo^.c co+`,
Thi. phi che'p dde^? dde^'n gio+` la`m gu+o+ng.
2. Kinh Du+o+ng vu+o+ng
Ke^? tu+` tro+`i mo+? vie^m bang,
So+ dda^`u co' ho. Ho^`ng ba`ng mo+'i ra.
Cha'u ddo+`i Vie^m dde^' thu+' ba,
No^'i do`ng Ho?a ddu+'c go.i la` DDe^' minh.
Quan phong khi gia' Nam ha`nh,
Hay dda^u Mai li~nh duye^n sinh Lam kie^`u,
Vu. tie^n vu+`a thuo+? dda`o ye^u,
Xe loan no^'i go't, to+ ddie^`u ke^'t duye^n.
Do`ng tha^`n sa'nh vo+`i ngu+o+`i tie^n,
Tinh anh nho'm la.i, tha'nh hie^`n no^'i ra,
Phong la`m qua^n tru+o+?ng nu+o+'c ta,
Te^n la` Lo^.c tu.c, hie^.u la` Kinh du+o+ng.
Ho'a co+ du+.ng mo^'i lua^n thu+o+`ng.
DDo^.ng ddi`nh so+'m ke^'t vo+'i na`ng Tha^`n long.
Be^'n hoa u+'ng ve? lu+u ho^`ng
Sinh con la` hie^.u La.c long tri. vi`.
3. La.c long qua^n va` A^u Co+
La.c long la.i sa'nh A^u ky.
Tra(m trai ddie^`m u+'ng hu`ng bi la. du+o+`ng.
Noa~n ba`o du` chuye^.n hoang ddu+o+`ng,
Vi' xem huye^`n ddie^?u sinh Thu+o+ng kha'c gi`?
DDe^'n ddie^`u tan ho+.p cu~ng ky`,
Ha' vi` thu?y ho?a sinh ly nhu+ lo+`i,
Chia con su+. cu~ng la. ddo+`i,
Qui so+n, qui ha?i kha'c ngu+o+`i bie^.t ly.
La.c long ve^` cho^'n Nam thu`y,
A^u co+ sang ne?o Ba vi` Ta?n vie^n.
Chu? tru+o+ng cho.n mo^.t con hie^`n,
Su+?a sang vie^.c nu+o+'c no^'i le^n ngo^i ro^`ng.
4. Hu`ng vu+o+ng va` nu+o+'c Va(n lang
Hu`ng vu+o+ng ddo^ o+? cha^u Phong,
A^'y no+i Ba.ch ha.c ho+.p do`ng Thao giang.
DDa(.t te^n la` nu+o+'c Va(n lang,
Chia mu+o+`i la(m bo^., ba?n chu+o+ng cu~ng lie^`n.
Phong cha^u, Phu'c lo^.c, Chu die^n,
Nha^.n trong ddi.a chi' ve^` mie^`n So+n ta^y;
DDi.nh ye^n, Ha` no^.i ddo^?i thay,
A^'y cha^u Giao chi? xu+a nay co`n truye^`n.
Ta^n hu+ng la` co~i Hu+ng, Tuye^n,
Vu~ ninh ti?nh Ba('c, Du+o+ng tuye^`n ti?nh DDo^ng;
Tha'i, Cao hai ti?nh ho^~n ddo^`ng,
A^'y la` Vu~ ddi.nh tie^'p cu`ng bie^n manh;
Hoa`i hoan: Nghe^.; Cu+?u cha^n: Thanh;
Vie^.t thu+o+`ng la` co~i Tri., Bi`nh trung cha^u.
La.ng la` Lu.c ha?i thu+o+.ng du
Xa kho+i Ninh ha?i thuo^.c va`o Qua?ng ye^n.
Bi`nh va(n, Cu+?u ddu+'c co`n te^n,
Ma` trong cu+o+ng gio+'i so+n xuye^n chu+a tu+o+`ng.
Tru+o+'c sau dde^`u go.i Hu`ng vu+o+ng,
Vua thu+o+`ng no^'i hie^.u, quan thu+o+`ng no^'i te^n.
La.c ha^`u la` tu+o+'ng ddie^`u nguye^n,
Vu~ la` La.c tu+o+'ng giu+~ quye^`n qua^n co+;
DDa(.t quan Bo^` chinh hu+~u tu+
Chu+'c danh mo^.t bu+.c, dda(?ng uy mo^.t loa`i.
5. Giao thie^.p vo+'i Trung Hoa
Vu+`a khi phong khi' so+ khai,
Trinh nguye^n xa^?y dda~ ga(.p ddo+`i DDe^' Nghie^u.
Bi`nh du+o+ng nha^.t nguye^.t ra.ng kie^u,
Ta^'m lo`ng qui`, hoa('c cu~ng dde^`u hu+o+'ng du+o+ng.
Tha^`n quy ddem tie^'n DDa`o ddu+o+`ng,
Ba('c Nam tu+` a^'y giao bang la` dda^`u.
Man da^n o+? cho^'n thu+o+.ng lu+u,
La^'y nghe^` cha`i lu+o+'i la`m ddie^`u tri. sinh.
Tha'nh nha^n soi xe't va^.t ti`nh,
DDem loa`i thu?y qua'i ve~ mi`nh tho^? nha^n.
Tu+` sau tu.c mo+'i va(n tha^n,
Lo+.i da^n dda~ da^'y, ha.i da^n cu~ng tru+`.
Do~i truye^`n mo^.t mo^'i xa thu+,
Nu+o+'c non dda^`m a^'m, ma^y mu+a tha'i binh.
Vu+`a ddo+`i ngang vo+'i Chu Tha`nh,
Bo^'n phu+o+ng bie^?n la(.ng, tro+`i thanh mo^.t ma^`u.
Thu+? tha(m Trung quo+'c the^? na`o,
La.i ddem ba.ch tri~ da^ng va`o Chu vu+o+ng.
Ba tru`ng di.ch lo^. chu+a tu+o+`ng,
Ban xe ti' ngo. chi? ddu+o+`ng Nam quy.
6. Chuye^.n Phu` DDo^?ng Thie^n vu+o+ng
Sa'u ddo+`i Hu`ng va^.n vu+`a suy,
Vu~ ninh co' gia(.c mo+'i ddi ca^`u ta`i,
La`ng Phu` ddo^?ng co' mo^.t ngu+o+`i,
Sinh ra cha(?ng no'i,cha(?ng cu+o+`i tro+ tro+.
Nhu+~ng ngo+` oan tra'i bao gio+`.
Na`o hay tha^`n tu+o+'ng ddo+.i cho+` phong va^n.
Nghe vua ca^`u tu+o+'ng ra qua^n,
Thoa('t ngo^`i, thoa('t no'i muo^n pha^`n khi'ch ngang.
Lo+`i thu+a me., da. ca^`n vu+o+ng.
La^'y trung la`m hie^'u mo^.t ddu+o+`ng pha^n minh.
Su+' ve^` ta^u tru+o+'c thie^n ddi`nh,
Gu+o+m va`ng, ngu+.a sa('t dde^` binh tie^'n va`o.
Tra^.n ma^y theo ngo.n co+` dda`o,
Ra uy sa^'m se't, nu+?a chie^`u gia(.c tan.
A'o nhung co+?i la.i Linh san,
Thoa('t dda` thoa't no+. tra^`n hoa`n le^n tie^n.
Mie^'u ddi`nh co`n da^`u co^' vie^n,
Cha(?ng hay chuye^.n cu~ lu+u truye^`n co' kho^ng?
7. Chuye^.n So+n tinh va` Thu?y tinh
La.i nghe trong thu?a La.c Hu`ng
Mi. cha^u co' a? tu+ phong kha'c thu+o+`ng,
Ga^`n xa nu+'c tie^'ng cung trang.
Thu+`a long ai ke? ddo^ng sa`ng sa'nh vai?
Bo^~ng dda`u vu+`a tha^'y hai ngu+o+`i,
Mo^.t So+n tinh vo+'i mo^.t loa`i Thu?y tinh,
Ca^`u ho^n dde^`u gu+?i ta^'c tha`nh,
Hu`ng vu+o+ng mo+'i pha'n su+. ti`nh mo^.t hai.
Si'nh nghi u+o+'c ki.p nga`y mai,
Ai mau cha^n tru+o+'c, ddi.nh lo+`i hu+'a anh.
Tro^'ng la^`u vu+`a mo+'i tan canh,
Kie^.u hoa dda~ tha^'y So+n tinh chu+.c ngoa`i.
U+o+'c sao la.i cu+' nhu+ lo+`i,
Xe loan tra(m co^~ ddu+a ngu+o+`i nghi gia.
Cung dda`n tie^'ng ddi.ch xa xa,
Vui ve^` non Ta?n, oa'n ra be^? Ta^`n.
Thu?y tinh lo+~ bu+o+?c cha^.m cha^n,
DDu`ng ddu`ng no^?i gia^.n, ddem a^n la`m thu`.
Mu+a tuo^n gio' tho^?i mi.t mu`,
A`o a`o ru+`ng no., u` u` nu'i kia,
So+n tha^`n ho?a phe'p cu~ng ghe^,
Lu+o+'i gia(ng do`ng Nhi., phen che nga`n DDoa`i.
Nu'i cao so^ng cu~ng co`n da`i,
Na(m na(m ba'o oa'n, ddo+`i ddo+`i dda'nh ghen.
8. Chuye^.n Chu+? DDo^`ng tu+? va` Tie^n dung
Bo^? di co`n chuye^.n tri'ch tie^n,
Co' ngu+o+`i ho. Chu+? o+? mie^`n Khoa'i cha^u.
Ra va`o nu+o+ng na'u ha` cha^u.
Phong tra^`n dda~ tra?i ma^'y tha^u cu`ng ngu+o+`i.
Tie^n dung ga(.p buo^?i ddi cho+i,
Gio? ddu+a DDa(`ng ca'c, buo^`m xuo^i Nhi. ha`,
Chu+? ddo^`ng a^?n cho^'n bi`nh sa
Bie^'t dda^u ga(.p go+~ la.i la` tu'c duye^n.
Thu+`a lu+o+ng na`ng mo+'i du+`ng thuye^`n,
Va^y ma`n ta('m ma't ke^` lie^`n be^n so^ng.
Ngu+o+`i thu.c nu+~, ke? tie^n ddo^`ng,
Ti`nh co+` ai bie^'t vo+. cho^`ng duye^n u+a.
Gia^.n con ra tho'i ma^y mu+a,
Hu`ng vu+o+ng truye^`n li.nh thuye^`n ddu+a ba('t ve^`.
Non so^ng dda~ tro't lo+`i the^`,
Hai ngu+o+`i mo^.t phu't ho'a ve^` Bo^`ng cha^u,
DDo^ng an, Da. tra.ch dda^u dda^u,
Kho'i hu+o+ng nghi ngu't truye^`n sau muo^n ddo+`i.
9. He^'t ddo+`i Ho^`ng Ba`ng
Be^? da^u bie^'n ddo^?i co+ tro+`i,
Ma` so Ho^`ng La.c la^u da`i ai ho+n?
Ke^? vua mu+o+`i ta'm ddo+`i truye^`n,
Hai nga`n na(m le? vu+~ng be^`n kho^n lay.
Mo^.t do`ng phu. dda.o xu+a nay,
Tru+o+'c ngang DDu+o+`ng dde^' sau ta^`y Noa~n vu+o+ng
ii. Nha` Thu.c (258 - 207 tru+o+'c TL)
1. Tha^`n Kim quy giu'p vua Thu.c
Thu.c tu+` du+'t nu+o+'c Va(n lang
DDo^?i te^n A^u la.c, mo+'i sang Loa tha`nh.
Phong khe^ la` dda^'t Vu~ ninh,
Xa^y tho^i la.i lo+?, co^ng tri`nh bie^'t bao
Thu.c vu+o+ng tha`nh y' kha^?n ca^`u,
Bo^~ng dda^u giang su+' hie^.n va`o kim qui.
Ho'a ra thu+a no'i cu~ng ky`,
La.i tu+o+`ng co+n co+' bo+?i vi` ye^u tinh.
La.i hay phu` phe'p cu~ng linh,
Va`o ru+`ng sa't qui?, dda`o tha`nh tru+` hung.
Tha`nh xa^y nu+?a tha'ng ma` xong.
Thu.c vu+o+ng ca?m ta. ta^'m lo`ng hie^.u linh.
La.i ba`n dde^'n su+. chie^'n tranh,
Vuo^'t thie^ng dde^? la.i ta. ti`nh qua^n vu+o+ng.
Da(.n sau la`m ma'y Linh quang,
Che^' ra tha^`n no?, du+. pho`ng vie^.c qua^n.
2. Trung quo^'c dda'nh A^u La.c
Ba^'y gio+` ga(.p ho^.i cu+o+`ng Ta^`n,
Ta(`m a(n la' Ba('c, toan la^`n ca`nh Nam.
Cha^u co+ muo^'n na(.ng tu'i tham,
DDo^` Thu+, Su+? Lo^.c sai la`m hai chi.
Li~nh nam ma^'y cho^'n bie`n thu`y,
Que^' la^m, Tu+o+.ng qua^.n thu ve^` ba?n chu+o+ng.
DDa(.t ra u'y, li.nh ro~ ra`ng,
Ho. Nha^m, ho. Trie^.u sai sang giu+~ gi`n.
Hai ngu+o+`i tho^'ng thuo^.c dda~ quen,
Long xuye^n, Nam ha?i ddo^i be^n la^'n da^`n.
Chia nhau thu?y bo^. hai qua^n,
Tie^n du ruo^?i ngu+.a, DDo^ng ta^n ddo^~ thuye^`n.
Thu.c vu+o+ng co' no? tha^`n truye^`n,
Muo^n qua^n buo^ng mo^.t lu+o+.t te^n co`n gi`?
Nha^m Hie^u ma('c be^.nh tro+? ve^`,
Trie^.u DDa` la.i khie^'n su+' ddi xin ho`a.
Bi`nh giang ra.ch nu+?a so+n ha`
Ba('c la` Trie^.u u'y. Nam la` Thu.c vu+o+ng.
3. Tro.ng Thu?y va` Mi. Cha^u
Ma(.t ngoa`i hai nu+o+'c pha^n cu+o+ng,
Ma` trong Trie^.u la` mu+o+.n ddu+o+`ng tho^ng gia,
Nghi~ ra(?ng: Nam Ba('c mo^.t nha`;
Na`o hay ho^n ca^'u la.i ra kha^'u thu`.
Thu.c co+ te^n go.i Mi. Cha^u
Ga? cho Tro.ng Thu?y, con dda^`u Trie^.u vu+o+ng.
Tra(m na(m dda~ ta.c dda' va`ng,
Ai ngo+` the^' tu+? ra dda`ng phu. a^n.
To'c to+ to? he^'t xa ga^`n.
Thu+`a co+ ddem ma'y no? tha^`n ddo^?i ddi,
Ti?nh tha^n gia? tie^'ng Ba('c qui.
DDinh ninh da(.n he^'t mo.i be^` thu?y chung
Ra(`ng: " Khi ddo^i nu+o+'c tranh hu`ng,"
" Ke? Ta^`n ngu+o+`i Vie^.t tu+o+ng phu`ng dda^u dda^y?"
" Tru`ng lai du` ho.a co' nga`y,"
" Nga mao xin nha^.n da^'u na`y tha^'y nhau"
Ca.n lo+`i, tha(?ng ruo^?i vo' ca^u,
Qua?n bao lie^~u oa'n, hoa sa^`u ne?o xa.
4. Trie^.u DDa` die^.t Thu.c
Gia'p binh sa('p sa(~n tu+` nha`,
Ve^` cu`ng Trie^.u u'y, ke'o ra a?i Ta^`n,
An du+o+ng ca^.y co' no? tha^`n.
Vi ky` co`n ha~y ham pha^`n vui cho+i,
Trie^.u qua^n ruo^?i dde^'n ta^.n no+i.
Ma'y thie^ng dda~ ma^'t, the^' ngu+o+`i cu~ng suy.
Vo^.i va`ng dde^'n lu'c lu+u li,
Co`n ddem a'i nu+~ dde^` hue^` sau ye^n
Nga mao va^~n cu+' lo+`i nguye^`n,
DDe^? cho qua^n Trie^.u theo lie^`n bo^ng tinh.
Kim qui dda^u la.i hie^.n linh;
Mo+'i hay gia(.c o+? be^n mi`nh kho^ng xa,
Ba^y gio+` Thu.c chu'a ti?nh ra,
Du+'t ti`nh, pho' lu+o+~i Tha'i a cho na`ng,
Be^? Nam dde^'n bu+o+'c cu`ng ddu+o+`ng,
Va(n te^ theo ngo.n suo^'i va`ng cho xuo^i.
Ti'nh ra nu+o+'c Thu.c mo^.t ddo+`i,
O+? ngo^i vu+`a ddu+o+.c na(m mu+o+i na(m tro?n.
Nghe tha^`n ro^`i la.i tin con;
Co+ mu+u cha(?ng nhie^.m, tho^i co`n tra'ch ai?
iii. Nha` Trie^.u (207 - 111 tru+o+'c TL)
1. Trie^.u Vu~ vu+o+ng tha^`n phu.c nha` Ha'n
Trie^.u Vu+o+ng thay no^'i ngo^i tro+`i,
DDi.nh ddo^ cu+' hie^?m ddo'ng ngoa`i Phie^n ngu .
Loa.n Ta^`n ga(.p lu'c Ngu+ Ho^` ,
Tro+`i nam rie^ng mo+? du+ ddo^` mo^.t phu+o+ng.
Ro^`ng Lu+u bay co~i Phie^'m du+o+ng ,
Mo+'i sai Lu.c Gia? ddem sang a^'n phu` .
Co~i nam la.i cu+' phong cho,
Bie^n thu`y gi`n giu+~ co+ ddo^` vu+~ng an.
Ga(.p khi ga` Lu+~ ga'y ca`n ,
Chia ddo^i Ha'n, Vie^.t la.i toan sinh lo`ng.
Vi` ai ca^'m cho+. nga(n so^ng,
DDe^? cho du+'t ne?o quan tho^ng ddo^i nha`.
Tha^n chinh ho?i to^.i Tra`ng sa
Ma^n, A^u muo^n da(.m mo+? ra mo^.t la^`n.
Ha'n Va(n la^'y ddu+'c mu.c la^n,
Sa('c sai Lu.c gia? cu+.u tha^`n la.i sang.
Ti? thu+ mo^.t bu+'c chie^'u va`ng,
Ngo? ddie^`u a^n y', ke^? ddu+o+`ng thu?y chung.
Trie^.u vu+o+ng nghe cu~ng ba(`ng lo`ng,
Mo+'i da^ng ta. bie^?u mo^.t phong va`o cha^`u.
Ngoa`i tuy giu+~ le^~ chu+ ha^`u,
Trong theo hie^.u dde^' la`m dda^`u nu+o+'c ta.
Tra(m hai mu+o+i tuo^?i mo+'i gia`,
Ti'nh na(m ngu+. vi. ke^? gia` ba?y mu+o+i.
2. Trie^.u Va(n vu+o+ng va` Trie^.u Minh vu+o+ng
Va(n vu+o+ng vu+`a no^'i nghie^.p ddo+`i,
Lu+?a binh dda^u la.i ddo^.ng ngoa`i bie^n cu+o+ng.
Phong thu+ ta^u vo+'i Ha'n hoa`ng,
Nghi~a thanh so+'m dda~ giu.c ddu+o+`ng ca^'t qua^n.
Vu+o+ng Kho^i va^ng li.nh tu+o+'ng tha^`n,
A?i lang que't sa.ch bui tra^`n mo^.t phu+o+ng.
Ha'n ddi`nh co' chie^'u ban sang,
Sai con Trie^.u la.i theo ddu+o+`ng co^'ng nghi.
Xe ro^?ng phu't bo^~ng ma^y che,
Minh vu+o+ng o+? Ha'n la.i ve^` no^'i ngo^i.
Bo+.m gia` bo^~ng ra^'m ho.a thai,
Vo+. la` Cu` thi. vo^'n ngu+o+`i Ha`m ddan
Khuynh tha`nh quen tho'i ho^`ng nhan,
DDa~ chuye^n su?ng a'i la.i toan tranh ha`nh.
Da^ng thu+ xin vo+'i Ha'n ddi`nh,
La^.p con the^' tu+?, phong mi`nh cung phi.
3. Cu` thi. xin nha^.p Ha'n
Ai vu+o+ng tho+ a^'u no^'i vi`,
Me. la` cu` ha^.u, nhie^`u be^` rie^ng ta^y.
Ca^`u phong dda~ ra('p nhu+~ng nga`y,
Ngoa`i tho^ng Ba('c su+' trong ga^`y le^. giai.
Khe'o dda^u da('c di'u la. ddo+`i,
Su+' la` Thie^'u Quy' va^~n ngu+o+`i ti`nh nha^n.
Hoa ta`n la.i be'n ho+i xua^n,
Giao hoan ddo^i ma(.t, ho`a tha^n mo^.t lo`ng.
Nghi~ ra(`ng: ve^` Ha'n la` xong,
Ti`nh rie^ng pha?i mu+o+.n phe'p co^ng mo+'i gia`.
La`m thu+ gu+?i su+' ddu+a qua;
Me. con dda~ sa('m su+?a ra sang cha^`u.
4. Lu+~ Gia pha' mu+u Cu` Thi.
Lu+~ Gia la` tu+o+'ng o+? dda^`u.
DDem lo+`i can gia'n ba^y mu+u xa ga^`n.
Mo^.t hai nga(n ddo'n ha`nh tra^`n:
" DDe^? cho Trie^.u bi'ch ve^` Ta^`n sao ne^n."
Na`ng Cu` dda~ quye^'t mo^.t be^n.
La.i toan mu+o+.n la^'y su+' quye^`n ra tay.
Tie^.c vui che'n cu'c gio+? say,
Ma('t ddu+a cao tha^'p, gia'o lay du`ng da(`ng.
DDang khi hoan ye^'n nu+?a chu+`ng,
Lu+~ Gia bie^'t y' nga^.p ngu+`ng bu+o+'c ra.
Chia qua^n ca^'m lu+~ ve^` nha`,
Tie^`m mu+u mo+'i ho.p na(m ba dda.i tha^`n.
DDo^i be^n hie^`m khi'ch the^m pha^`n
Mu. Cu` ye^'u su+'c, su+' tha^`n non gan.
5. Ha'n dda'nh Nam Vie^.t
Vu~ thu+ dda.t dde^'n Nam quan,
Ha'n sai binh ma~ hai nga`n ke'o sang
Lu+~ Gia truye^`n hi.ch bo^'n phu+o+ng:
No^~i Hu+ng tho+ da.i, no^~i na`ng da^m o^;
Ti`nh rie^ng chim Vie^.t ngu+.a Ho^`,
Chuye^n va^`n ba'u ngo.c ca'c ddo^` sa.ch kho^ng.
Ra('p toan ba'n nu+o+'c la`m co^ng.
Que^n o+n thu?a tru+o+'c, kho^ng lo`ng mai sau.
Cu~ng tuo^`ng Lu+~ Tri~ kha'c dda^u,
Cho^`i non cha(?ng be?, re^~ sa^u kho' dda`o.
Quan binh mo^.t tra^.n ddo^? va`o,
Lu+?a na`o tie^'c ngo.c, na('ng na`o tie^'c hoa.
6. Nha` Trie^.u ma^'t
Ve^. Du+o+ng le^n no^'i nghie^.p nha`,
Trong la` quo^'c na.n, ngoa`i la` ddi.ch nha^n.
Hai nghi`n gie^'t sa.ch Ha'n qua^n,
DDem co+` su+' tie^'t dde^? ga^`n a?i quan.
Ta. tu+` gia? tie^'ng no'i van,
Ma^'y no+i ye^'u ha.i sai quan dde^` pho`ng,
Bo^~ng dda^u Ha'n la.i tie^'p sang,
Mo^.t ky` ti.nh tie^'n, na(m ddu+o+`ng gia'p co^ng.
Trong tha`nh mo^.t ngo.n lu+?a tho^ng,
Chie^u ha`ng ngoa`i ma.c, ho^.i ddo^`ng ca'c dinh.
Cha.y ra la.i ga(.p truy binh,
Ve^. vu+o+ng, Lu+~ tu+o+'ng buo^.c mi`nh cu+?a hie^n.
Ke^? tu+` Trie^.u li.ch ky? nie^n,
Na(m ngoa`i chi'n chu.c, ngo^i truye^`n na(m vua.
Tra'ch ai ga^y vie^.c tranh ddua,
Va('n dda`i va^.n nu+o+'c, ddu+o+.c thua co+ tro+`i.
II. Tho+`i ky` cho^'ng Ba('c thuo^.c (The^' ky? 2 tru+o+'c TL - the^'
ky? 10 sau TL)
iv. Nha` Ha'n va` Hai ba` Tru+ng (111 tru+o+'c TL 43 sau TL)
1. Chi'nh sa'ch nha` Ta^y Ha'n
Giao Cha^u mo+'i thuo^.c nu+o+'c ngu+o+`i,
A^'y ve^` Ta^y Ha'n la` ddo+`i Nguye^n phong .
Ba?n ddo^` va`o sa'ch ho^~n ddo^`ng,
DDa^'t chia chi'n qua^.n , quan phong thu' tha^`n .
DDa^`u sai Tha.ch DDa'i tri. da^n,
Ca^`m quye^`n tie^'t vie^.t giu+~ pha^`n phong cu+o+ng.
Tua^`n tuye^n mo+'i co' Ti'ch Quang,
Da.y da^n le^~ nghia~ theo ddu+o+`ng hoa phong .
Nha^m Die^n khuye^n vie^.c canh no^ng,
DDo^?i nghe^` ngu+ lie^.p ve^` trong khue^ ddie^`n .
Si'nh nghi la.i giu'p bo^?ng tie^`n,
Khie^'n ngu+o+`i ba^`n kho^? tho?a nguye^`n tha^'t gia.
Va(n phong nhu+'c da^'y ga^`n xa,
Tu+. hai hie^`n thu' a^'y la` khai tie^n.
Lua^n ho^`i tra(m co' du+ nie^n,
Tra?i qua DDo^ng Ha'n thu+`a tuye^n ma^'y ngu+o+`i.
2. Hai ba` Tru+ng du+.ng ne^`n Do^.c la^.p
DDu+o+`ng ca la^u dda~ va('ng lo+`i,
DDe^'n nhu+ To^ DDi.nh la` ngu+o+`i chi' hung.
Ba` Tru+ng que^ o+? cha^u Phong,
Gia^.n ngu+o+`i tham ba.o thu` cho^`ng cha(?ng que^n.
Chi. em na(.ng mo^.t lo+`i nguye^`n,
Pha^'t co+` nu+o+ng tu+? thay quye^`n tu+o+'ng qua^n.
Nga`n Ta^y no^?i a'ng phong tra^`n,
A^`m a^`m binh ma~ xuo^'ng ga^`n Long bie^n.
Ho^`ng qua^`n nhe. bu+o+'c chinh ye^n,
DDuo^?i ngay To^ DDi.nh de.p tan bie^n tha`nh.
DDo^ ky` ddo'ng co~i Me^ Linh,
Li~nh nam rie^ng mo^.t trie^`u ddi`nh nu+o+'c ta.
Ba thu ga'nh va'c so+n ha`,
Mo^.t la` ba'o phu.c, hai la` ba' vu+o+ng.
Uy thanh ddo^.ng dde^'n Ba('c phu+o+ng.
Ha'n sai Ma~ Vie^.n le^n ddu+o+`ng tie^'n co^ng.
Ho^` Ta^y ddua su+'c va^~y vu`ng,
Nu+~ nhi cho^'ng vo+'i anh hu`ng ddu+o+.c nao?
Ca^'m Khe^ dde^'n lu'c hie^?m nghe`o,
Chi. em tha^'t the^' cu~ng lie^`u vo+'i so^ng.
Phu.c Ba mo+'i du+.ng co^.t ddo^`ng,
Ai? quan truye^`n da^'u bie^n co^ng co~i ngoa`i.
Tru+ng vu+o+ng va('ng ma(.t co`n ai?
DDi ve^` thay ddo^?i ma(.c ngu+o+`i Ha'n quan
v. Giao Cha^u trong tho+`i Ba('c thuo^.c (43 - 544)
1. Chi'nh sa'ch nha` DDo^ng Ha'n
Tra?i Minh, Chu+o+ng dde^'n Hie^'u, An ,
Tua^`n lu+o+ng dda~ i't, tham ta`n thie^'u dda^u.
Mo+'i tu+` Thua^.n dde^' ve^` sau,
DDa(.t quan thu+' su+? thuo^.c va`o chu+'c phu+o+ng .
Ki`a nhu+ Pha`n Die^~n, Gia? Xu+o+ng,
Chu Ngu, Lu+u Ta?o dung thu+o+`ng ke^? chi.
Tru+o+ng Kie^`u tha`nh ti'n phu? tuy ,
Chu'c Lu+o+ng uy ddu+'c, man di cu~ng ga^`n.
Ha. Phu+o+ng a^n tra.ch nga^'m nhua^`n,
Mo^.t cha^u tie^'t vie^.t hai la^`n thu+`a tuye^n.
2. Ly' Tie^'n, Ly' Ca^`m la`m quan nha` Ha'n
Tua^`n lu+o+ng la.i co' Ma.nh Kie^n,
Khu'c ca Gia? phu? vang mie^`n trung cha^u.
Ba na(m tha(ng tra.c ve^` cha^`u,
Tho^? quan Ly' Tie^'n mo+'i dda^`u Nam nha^n.
So+? ke^u:" Ai cha(?ng vu+o+ng tha^`n,
Si~ ddo^` chi dde^? xa ga^`n kha'c nhau?"
Ti`nh tu+` ddo^.ng dde^'n tha^`n lu+u,
Chie^'u cho co^'ng si~ bo^? cha^u huye^.n ngoa`i.
Ly' Ca^`m cha^`u chu+.c ddie^.n dda`i,
Nha^n khi Nguye^n dda'n ke^u lo+`i xa xo^i.
Ra(`ng:" Sao phu? ta'i he.p ho`i?
Gio' mu+a dde^? mo^.t co~i ngoa`i Vie^m phu+o+ng " .
Ta^'m tha`nh cu~ng tha^'u qua^n vu+o+ng,
Trung cha^u la.i mo+'i bo^? sang hai ngu+o+`i.
Nu+o+'c Nam ma^'y ke? nha^n ta`i,
Mo+'i cu`ng ngu+o+`i Ha'n chen vai tu+` ra`y.
3. Ho. Si~ tu+. chu?
Lu+?a lo` Vie^m Ha'n ga^`n bay,
The^' chia cha^n va.c, na`o hay co+ tro+`i.
Tranh nhau ba nu+o+'c ba no+i,
Ca^`m quye^`n sinh sa't ma(.c ngu+o+`i phong cu+o+ng.
Nho lu+u la.i co' Si~ vu+o+ng,
Kho+i nguo^`n Thu` Tu+' , mo+? ddu+o+`ng le^~ va(n.
Phong tie^u ra^'t mu+.c thu' tha^`n,
Sa'nh vai DDa^.u Mu.c, chen cha^n Trie^.u DDa`.
Si~ Huy no^'i giu+~ tu+o+'c nha`,
Du+'t ddu+o+`ng tho^ng hie^'u, ga^y ra cu+`u thu`.
Cu+?a hie^n phu't bo^~ng he^. tu`,
Tie^'t mao la.i thuo^.c ve^` Ngo^ tu+` ra^`y.
4. Ba` Trie^.u A^?u dda'nh Ngo^
Binh qua tra?i ba^'y nhie^u nga`y,
Mo+'i sai Lu.c Da^.n sang thay phie^n tha^`n.
Anh hu`ng cha'n ma(.t phong tra^`n,
Nu+~ nhi la.i cu~ng co' la^`n cung ddao.
Cu+?u cha^n co' a? Trie^.u kie^`u,
Vu' da`i ba thu+o+'c ta`i cao muo^n ngu+o+`i.
Ga(.p co+n tha?o muo^.i co+ tro+`i,
DDem tha^n bo^` lie^~u theo loa`i bo^`ng tang.
DDa^`u voi pha^'t ngo.n co+` va`ng,
So+n tho^n ma^'y co~i chie^'n tru+o+`ng xo^ng pha.
Cho^ng gai mo^.t cuo^.c quan ha` ,
Du` khi chie^'n tu+? co`n la` hie^?n linh.
5. Ngo^ Ta^'n tranh nhau Giao Cha^u
Tu+` gio+` Ngo^ la.i tung hoa`nh,
DDa(.t la`m Giao, Qua?ng hai tha`nh mo+'i pha^n.
To^n Tu+ ro^`i la.i DDa(.ng Tua^n,
Lu+~ Hu+ng, Du+o+ng Ta('c ma^'y la^`n ddo^?i thay.
DDo^?ng Nguye^n, Lu+u Tua^'n ddua tay,
Ke? Ngo^, ngu+o+`i Ta^'n nhu+~ng nga`y pha^n tranh.
DDa`o Hoa`ng no^'i du+.ng su+' tinh,
Ta^n xu+o+ng, Cu+?u ddu+'c, Vu~ bi`nh la.i chia.
Mu+o+`i na(m chuye^n ma(.t phie^n ly,
Uy gia bo^'n co~i, a^n thu`y mo^.t cha^u.
Khi ddi, da^n dda~ nguye^.n lu+u ,
Khi gia`, thu+o+ng kho'c kha'c na`o tu+` tha^n.
6. Chi'nh sa'ch nha` Ta^'n
Ngo^ co^ng no^'i da^'u phu+o+ng tra^`n ,
Hai mu+o+i na(m le? nha^n tua^`n cu~ng ye^n.
Da^n ti`nh ca?m ke^'t dda~ be^`n,
Tu+o+'c nha` Co^' Ba^.t la.i truye^`n Co^' Tham.
Da^n ti`nh khi dda~ cha(?ng kham,
Da^~u la` Co^' Tho. muo^'n la`m ai nghe.
Qua^.n phu` la.i thuo^.c DDa`o Uy,
Ro^`i ra DDa`o Thu.c, DDa`o Tuy ke^' truye^`n.
Bo^'n ddo+`i tie^'t vie^.t ca^`m quye^`n,
Phie^n bi`nh muo^n da(.m, trung hie^`n mo^.t mo^n.
Tham ta`n nhu+~ng lu~ Vu+o+ng O^n,
Binh qua no^'i go't, nu+o+'c non nhuo^.m tra^`n.
Ta^'n sai ddo^ ddo^'c tu+o+'ng qua^n,
Si~ Ha`nh la` ke? danh tha^`n chu+'c cao.
De.p ye^n ro^`i la.i ve^` tra`o,
Uy danh na`o ke'm ho. DDa`o thuo+? xu+a.
Nguye^~n Phu ta`i tri' co' thu+`a,
Pha' na(m mu+o+i lu~y ta?o tru+` gia(.c Man.
7. Ho. DDo^~ ba ddo+`i la`m thu+' su+?
Cha^u die^n la.i co' tho^? quan,
DDo^~ co^ng te^n Vie^.n de.p ddoa`n Cu+?u cha^n.
Tu+o+'ng mo^n no^'i chu+'c phie^n tha^`n,
Con la` Tue^. DDo^. the^m pha^`n uy danh.
Bo^?ng rie^ng ta'n ca^'p cu`ng manh,
Co+m rau a'o va?i nhu+ hi`nh ke? que^.
Da^m tu+` ca^'m tho'i ngu me^,
Du+.ng nha` ho.c hie^.u gia?ng be^` minh lua^n.
A^n uy ra kha('p xa ga^`n,
Cu+?a tha`nh dde^m mo+?, gio' xua^n mo^.t tro+`i.
Hoa`ng Va(n phu? ngu+~ cu~ng ta`i,
Mo^.t nha` ke^' ta^.p ba ddo+`i tua^`n lu+o+ng.
8. Giao cha^u loa.n
DDe^'n trie^`u Lu+u To^'ng hu+ng vu+o+ng,
Ho`a Chi, Nguye^n Ca'n sai sang ho^.i ddo^`ng.
DDuo^?i Du+o+ng Mai, gie^'t Phu` Long,
Kha?i ca mo^.t khu'c ta^'u co^ng ve^` tra`o.
Gio' thu cuo^'n bu+'c chinh ba`o,
Y thu+o+`ng mo^.t ga'nh, qui thie^`u nhe. kho^ng.
Tu+` khi va('ng ke? chie^'t xung,
Tra`ng Nha^n, Lu+u Mu.c tranh hu`ng ma^'y phen.
Pha'p Thu+`a cu~ng chu+'c tua^`n tuye^n,
Nhu+~ng cha(m vie^.c sa'ch dde^? quye^`n la.i ty.
Du+o+'i ma`n co' Phu.c dda(ng Chi,
Cu+o+'p quye^`n cha^u mu.c, lo^.ng uy trie^`u ddi`nh.
Te^` suy, Nguye^n Kha?i tung hoa`nh,
Hu`ng phie^n chie^'m giu+~ co^ tha`nh mo^.t phu+o+ng.
Ba('c trie^`u dda~ thuo^.c ve^` Lu+o+ng,
La.i sai Ly' Tho^'c chie^u ha`ng ne?o xa.
Giao cha^u mo^.t gia?i so+n ha`,
A'i Cha^u la.i mo+'i dda(.t ra tu+` ra`y.
vi. Nha` Tie^`n Ly' (544 - 603)
1. Ly' Nam DDe^' du+.ng ne^`n ddo^.c la^.p
Ke^? tu+` Ngo^, Ta^'n la.i dda^y,
Hai tra(m mu+o+`i bo^'n na(m cha^`y ca't pha^n.
Co? ca^y chan chu+'a bu.i tra^`n,
Tha'i bi`nh mo+'i co' Ly' Pha^`n hu+ng vu+o+ng.
Vo^'n xu+a nha^.p si~ nu+o+'c Lu+o+ng,
Binh qua ga(.p lu'c pha^n nhu+o+ng la.i ve^`.
Cu+'u da^n dda~ quye^'t lo+`i the^`,
Va(n tha^`n, vu~ tu+o+'ng u+'ng ky` dde^`u ra,
Tie^u Tu+ nghe gio' cha.y xa,
DDo^ng ta^y muo^n da(.m quan ha` que't thanh.
Va.n Xua^n mo+'i dda(.t quo^'c danh,
Ca?i nguye^n Thie^n ddu+'c, ddo^ tha`nh Long bie^n.
Li.ch ddo^` vu+`a mo+'i ky? nie^n,
Hu+ng vu+o+ng khi' tu+o+.ng cu~ng ne^n mo^.t ddo+`i.
Qua^n Lu+o+ng dda^u dda~ dde^'n ngoa`i,
Ba' Tie^n la` tu+o+'ng ddeo ba`i chuye^n chinh.
Cu`ng nhau ma^'y tra^.n giao binh,
Tha^'t co+ To^ Li.ch, Gia ninh ddo^i ddu+o+`ng.
Thu qua^n va`o o+? Ta^n xu+o+ng,
DDe^? cho Quang Phu.c cho^'ng Lu+o+ng ma(.t ngoa`i.
Mo+'i hay " nha^.t phu. mo^.c lai,"
Sa^'m va(n tru+o+'c dda~ an ba`i nhu+~ng khi.
2. Trie^.u Quang Phu.c pha' Lu+o+ng
Ba^'y gio+` Trie^.u mo+'i thu+`a ky ,
Cu+' dda^`m Da. tra.ch, lie^.u be^` ta^'n co^ng.
Ly' vu+o+ng phu't tro+? xe ro^`ng ,
Trie^.u Quang Phu.c mo+'i chuye^n lo`ng kinh doanh.
Hu+o+ng nguye^`n tro+`i cu~ng chu+'ng minh,
Ro^ng va`ng trao vuo^'t gia('t va`nh dda^`u ma^u.
Tu+` khi long tra?o ddo^.i dda^`u,
Ho^? hu`ng the^m ma.nh, qua^n na`o da'm ddu+o+ng.
Ba' Tie^n dda~ tro+? ve^` Lu+o+ng,
Du+o+ng Sa(`n co`n o+? chie^'n tru+o+`ng tranh ddua.
Mo^.t co+n gio' be? cho^`i kho^ ,
A?i lang du+'t da^'u ngu+.a Ho^` va`o ra,
Bo^'n phu+o+ng pha(?ng la(.ng can qua ,
Theo ne^`n ne^'p cu~, la.i ra Long tha`nh.
3. Ly' Pha^.t Tu+? dda'nh Trie^.u quang Phu.c
Ly' xu+a co`n co' mo^.t ca`nh,
Te^n la` Thie^n Ba?o na'u mi`nh Ai Lao.
Chie^u binh le^n o+? DDo^.ng dda`o,
Ho. la` Pha^.t Tu+? cu~ng va`o ho^.i minh .
DDa`o lang la.i ddo^?i quo^'c danh,
Cu~ng toan thu phu.c cu+.u kinh cu?a nha`.
Ca`nh da^u ma^y to?a bo'ng ta` ,
Ba^'y gio+` Pha^.t Tu+? mo+'i ra no^'i gio`ng,
Ru+`ng xanh gio' pha^'t co+` ho^`ng,
DDe^` binh ke'o xuo^'ng be.n so^ng tung hoa`nh.
Trie^.u vu+o+ng gia'p tra^.n Tha'i bi`nh,
Ly' thua ro^`i mo+'i thu binh xin hoa`.
Trie^.u ve^` Long ddo^~ Nhi. ha`,
Ly' ve^` Ha. mo^~, a^'y la` O^ die^n .
Hai nha` la.i ke^'t nha^n duye^n,
Nha~ lang sa'nh vo+'i ga'i hie^`n Ca?o nu+o+ng.
Co' ngu+o+`i: Ho^'ng, Ha't ho. Tru+o+ng,
Vu~ bie^`n nhu+ng cu~ng bie^'t ddu+o+`ng co+ mu+u.
Ra(`ng:" Xu+a Tro.ng Thu?y, My. Cha^u,
Ho^n nha^n la` gia?, kha^'u thu` la` cha^n.
Ma?nh gu+o+ng va~ng su+. co`n ga^`n,
La.i toan da('c mo^'i Cha^u Tra^`n sao ne^n?"
Tra(ng gia` sao no+~ xe duye^n?
DDe^? cho Ha^.u Ly' ga^y ne^`n no^.i co^ng.
Ti`nh con re^?, nghi~a vo+. cho^`ng,
Tin nhau ai bie^'t ra lo`ng lu+`a nhau.
La^u la mo+'i ngo? ti`nh dda^u,
Nha~ lang tro^.m la^'y dda^u ma^u ddo^?i lie^`n.
Tro+? ve^` gia? chu+o+'c va^'n ye^n,
Gia'p binh dda^u dda~ ba(ng mie^`n ke'o sang.
Trie^.u vu+o+ng dde^'n bu+o+'c vo^.i va`ng,
Ti`nh rie^ng co`n chu+?a du+'t ddu+o+`ng cho qua.
DDem con cha.y dde^'n DDai nha,
Than tha^n ba'ch chie^'n pha?i ra ddu+o+`ng cu`ng!
4. Ly' Pha^.t Tu+? ha`ng Tuy`
Tu+` nay Pha^.t Tu+? xu+ng hu`ng,
Hie^.u la` Nam dde^' no^'i do`ng Ly' vu+o+ng.
Phong cha^u mo+'i mo+? trie^`u ddu+o+`ng .
O^ die^n, Long ddo^~ giu+~ gia`ng hai kinh.
Tu`y sai dda.i tu+o+'ng to^?ng binh,
Lu+u Phu+o+ng la` chu+'c qua?n ha`nh Giao cha^u.
DDo^ long mo^.t tra^.n gia'p nhau,
Xin ha`ng Ly' pha?i sang cha^`u Ta^'n du+o+ng.
Tu+` gio+` la.i thuo^.c Ba('c phu+o+ng,
Ma^'y na(m Tu`y loa.n ro^`i DDu+o+`ng mo+'i ra.
vii. Ne^`n ddo^ ho^. cu?a nha` DDu+o+ng (603 - 905)
1. An nam ddo^ ho^. phu?
Quan Tu`y la.i co' Kha^u Ho`a,
DDem da^ng ddo^` ti.ch nu+o+'c ta ve^` DDu+o+`ng.
An nam mo+'i la.i canh tru+o+ng,
DDa(.t DDo^ ho^. phu? theo ddu+o+`ng Trung Hoa.
Mu+o+`i hai cha^u la.i chia ra:
Giao, Phong, Lu.c, A'i, Chi, Nga, Die^~n, Tra`ng.
Vu~ an, Phu'c Lo^., Hoan, Thang,
Co+ mi ca'c bo^. man hoang o+? ngoa`i.
2. Mai Thu'c Loan kho+?i nghi~a
Quan DDu+o+`ng la('m ke? tham ta`i,
Binh da^n ha`m oa'n, trong ngoa`i ho+.p mu+u.
Mai Thu'c Loan o+? Hoan Cha^u,
Qua^n ba mu+o+i va.n ruo^?i va`o a?i xa.
Hie^.u co+` Ha('c dde^' mo+? ra,
Cu~ng toan que't sa.ch so+n ha` mo^.t phu+o+ng.
DDu+o+`ng sai Tu+ Hu'c tie^'p sang,
Ho+.p cu`ng So+? Kha'ch hai dda`ng gia'p co^ng.
Va^.n ddo+`i co`n chu+?a hanh tho^ng.
Nu+o+'c non dde^? gia^.n anh hu`ng nghi`n thu.
3. Gia(.c DDo^` Ba`
Tra^'n nam la.i ddo^?i te^n cha^u,
Mo^.t ddo+`i canh ca?i tru+o+'c sau ma^'y ky`.
Xa kho+i ngoa`i cho^'n bie^n thu`y,
DDo^` ba` gia(.c mo.i ddua be^` pha^n tranh.
Ba' Nghi ho+.p vo+'i Chi'nh Bi`nh,
De.p ddoa`n tie^?u kha^'u, xa^y tha`nh DDa.i La.
4. Phu`ng Hu+ng kho+?i nghi~a
Xie^'t bao phu' tro.ng, chi'nh ha`,
Sinh da^n sa^`u kho^? ai la` xo't cha(ng?
DDu+o+`ng la^m mo+'i co' Phu`ng Hu+ng,
DDa~ ta`i kie^u du~ng, la.i lu+ng phu' ha`o.
Co~i Ta^y no^?i vie^.c cung ddao,
DDo^ qua^n to^n hie^.u, Ta?n Thao hie^.p ti`nh.
DDem qua^n tha(?ng dde^'n va^y tha`nh,
DDa.i La the^' bu+'c, Chi'nh Bi`nh ho^`n tie^u.
Nha^n phu? tri. mo+? ngo^i trie^`u,
Phong cha^u mo^.t gia?i nhie^'p ddie^`u ma^'y nie^n.
DDe^' hu+o+ng phu't tro+? xe bie^`n,
DDa.i vu+o+ng Bo^' Ca'i tie^'ng truye^`n muo^n thu.
Phu`ng An con no^'i tho+ ngu,
Nghe quan nhu vie^~n ba^`y mu+u ha`ng DDu+o+`ng.
5. Chuye^.n Ly' O^ng Tro.ng
Ke^? tu+` ddo^ ho^. Trie^.u Xu+o+ng,
Tha`nh La xa^y la.i vu+~ng va`ng ho+n xu+a.
Thuye^`n cho+i qua be^'n so^ng Tu+`,
Gia^'c no^`ng dda^u bo^~ng ti`nh co+` la. sao.
Tha^'y ngu+o+`i hai tru+o+.ng da`i cao,
Ba`n kinh, gia?ng truye^.n kha'c na`o va(n nha^n.
Cu`ng nhau nhu+ gu+?i ta^m tha^`n,
Ti?nh ra mo+'i ro~ nguye^n ca(n to? tu+o+`ng.
Ly' O^ng Tro.ng o+? Thu.y hu+o+ng,
Ngu+o+`i ddo+`i vua Thu.c ma` sang thi Ta^`n.
Hie^'u lie^m nhe. bu+o+'c thanh va^n,
La`m quan hie^.u u'y ddem qua^n ngu+~ Ho^` .
Uy danh dda~ khie^'p Hung no^,
Ngu+o+`i ve^` Nam quo^'c, hi`nh ddo^` Ba('c phu+o+ng.
Ha`m du+o+ng ddu'c tu+o+.ng ngu+o+`i va`ng,
Uy thu+`a co`n giu'p Ta^`n hoa`ng phu.c xa.
Hu+o+ng tho+m co^? mie^'u ta` ta`,
Tu+` nay tu ly' mo+'i la` phong quang.
6. Quan la.i nha` DDu+o+`ng
Trie^.u co^ng tuo^?i ta'c ve^` DDu+o+`ng,
Quy' Nguye^n, Bu`i Tha'i tranh quye^`n vo+'i nhau.
Trie^`u ddi`nh ke'n ke? tri. cha^u,
Trie^.u co^ng va^ng me^.nh xe thie^`u, la.i sang.
Ba?n kie^`u vu+`a nha^.n da^'u su+o+ng,
Be^'n ho^`ng dda~ ddi.nh, kho'i lang cu~ng ta`n.
Tru+o+ng DDan thay chu+'c phie^n ha`n,
Ta^.p nghe^` thu?y chie^'n, ta.o thuye^`n ddo^`ng mo^ng.
DDa.i la mo+'i dda('p lu~y vo`ng,
A'i, Hoan tha`nh cu~ dde^`u cu`ng ta'i tu.
Quan tham ai cha(?ng oa'n thu`,
Ki`a nhu+ Tu+o+.ng Co^? su+ ddo^` ba.n ly.
Quan hie^`n ai cha(?ng u'y uy,
Ki`a nhu+ Ma? To^?ng man di dda^`u ha`ng.
Nguye^n Gia do+`i phu? To^ giang,
DDe^'n na(m Ba?o li.ch do+`i sang To^'ng bi`nh.
Giao cha^u binh ma~ tung hoa`nh,
Tha(ng Trie^`u dda~ de.p, Du+o+ng Thanh la.i no^`ng.
Ki`a ai to^n tro+? chie^'t xung,
Ma~ co^ng te^n Thu+.c anh hu`ng ke'm chi.
Tie^'t thanh ca?m va^.t mo+'i ky`,
Du+o+'i do`ng Ho+.p pho^' cha^u ddi cu~ng ve^`.
Kie^`m cha^u xa ruo^~i ma~ dde^`,
Ho^`ng bay co`n da^'u tuye^'t ne^ chu+a mo`n.
Nhu~ng quan la.i ga(.p Vu~ Ho^`n,
Tha`nh la^u lu+?a cha'y, dinh ddo^`n qua^n reo.
DDoa`n co^ng va^ng me^.nh DDu+o+`ng trie^`u.
Tru+o+'c xe phu? du., gia(.c na`o cha(?ng tan.
Tho^i trung tho^?, la.i ngoa.i man,
Cha^u Nhai, Nguye^n Hu+.u sai quan ma^'y la^`n.
Nho mo^n co' ke? tu+o+'ng tha^`n,
Ho. Vu+o+ng te^n Thu+'c kinh lua^n go^`m ta`i.
Tha`nh mo^n nghie^m nghi. trong ngoa`i,
Tro^`ng ca^y tru'c mo^.c, ta^.p ba`i cung ddao.
Cha^u da^n dde^`u tha^'m a^n cao,
Chie^m tha`nh, Cha^n la.p cu~ng va`o hie^.u cung.
7. Gia(.c Nam Chie^'u
Xe thie^`u vu+`a tro+? ve^` DDo^ng,
Gia(.c Man thu+`a khi'ch ruo^?i giong co~i ngoa`i.
Vu+o+ng Khoan, Ly' Ho^. phi ta`i,
DDu+o+`ng sai Tha'i La^.p li~nh ba`i Giao Cha^u.
Bie^n thu+ ma^'y bu+'c ve^` ta^u,
Ke? xin lu+u thu', ngu+o+`i ca^`u ba~i binh.
Ghen co^ng vi hoa(.c, Tha'i Kinh,
Tho+` o+ dde^? vie^.c bie^n ti`nh ma(.c ai.
Tie^'c thay muo^n da(.m tha`nh da`i,
Co^ qua^n ne^n no^~i thie^.t ta`i chie^'t xung.
Ngu Ha^`u tie^'p chie^'n be^n so^ng,
Quye^'t lie^`u mo^.t tra^.n dde^`u cu`ng quye^n sinh.
Vua DDu+o+`ng tuye^n chi? trie^.t binh,
Bo? ha`m DDo^ ho^., dda(.t ha`nh Giao Cha^u.
Tra^'n, ddo^`n, cu+?a be^?, dda^u dda^u,
To^'ng Nhung, Thu+`a Hua^'n ho+.p nhau mo^.t ddu+o+`ng.
Du`ng da(`ng na`o da'm tie^'n sang,
Ta'm nga`n qua^n bo? cu+o+ng tra`ng sa.ch kho^ng.
Do^'i ta^u la.i muo^'n ca^`u co^ng,
Ro^`i ra su+. pha't dde^`u cu`ng nghi. lu+u.
8. Cao Bie^`n de.p Nam Chie^'u
Cao Bie^`n la` tu+o+'ng la.c ddie^u,
Ta`i danh so+'m dda~ du+. va`o gia?n tri.
Qua^n phu` va^ng le^.nh chi? huy,
Tie^.p thu+ sai mo^.t tie^?u ty ve^` cha^`u.
Gia quan cho li~nh tie^'t mao,
DDa(.t qua^n Ti~nh ha?i bie^n va`o ba?n chu+o+ng.
Mo^.t cha^u hu`ng cu+' xu+ng vu+o+ng,
Tha`nh La ro^.ng mo+?, kim thang vu+~ng be^`n.
Tua^`n ha`nh tra?i kha('p so+n xuye^n,
DDa`o Thie^n uy ca?ng, tho^ng thuye^`n va~ng lai.
Chi'n na(m khe'p mo+? ra ta`i,
Tha`nh tri` truye^`n da^'u, mie^'u dda`i ghi co^ng.
Ro^`i khi tro+? ngu+.a Ha'n trung,
Cao Ta^`m la` cha'u no^'i do`ng xu+ng phie^n.
Ho. Ta(ng, te^n Co^?n cu~ng hie^`n,
Giao Cha^u di ky' co`n truye^`n mo^.t chu+o+ng.
IIDD Tho+`i ky` xa^y du+.ng DDo^.c la^.p va` tho^'ng nha^'t (The^' ky?
thu+' 10)
viii. Nha` Ngo^ (906 - 967)
....(thie^'u)
ix. Nha` DDinh va` nha` Tie^`n Le^ (967 - 1009)
1. Tha^.p nhi. su+' qua^n
Nghie^.p Ngo^ ra^`y co' ai thay?
DDua nhau la.i, pho' ma(.c tay qua^`n hu`ng.
Tie^n du rie^ng mo^.t dde^` phong,
Nguye^~n Co^ng Thu? Tie^.p cu+' vu`ng Nguye^.t Thie^n
DDu+o+`ng la^m rie^ng mo^.t so+n xuye^n,
Ngo^ Co^ng Nha^.t Kha'nh cu+' mie^`n Ta?n Thao.
Ta^y phu` lie^.t co' Nguye^~n Sie^u,
Ngo^ Xu+o+ng Xi' giu+~ Bi`nh kie^`u mo^.t phu+o+ng.
Te^' giang na`y co' Lu+~ DDu+o+`ng,
Nguye^~n Khoan hu`ng cu+' Vi~nh tu+o+`ng pha?i cha(ng?
Pha.m Pho`ng A't giu+~ cha^u DDa(`ng,
Kie^`u Tam Che^' giu+~ nga`n ru+`ng cha^u Phong.
DDo^~ Giang ki`a DDo^~ Ca?nh Co^ng;
Kie^`u co^ng te^n Thua^.n o+? trong Ho^`i ho^` .
Kie^'n ong Sie^u loa.i tranh ddua,
Ly' Khue^ mo^.t co~i tri` khu da^`u lo`ng.
Ki`nh nghe^ Bo^' ha?i va^~y vu`ng,
Tra^`n co^ng te^n La~m xu+ng hu`ng mo^.t no+i.
Pha^n tranh ho^.i a^'y nu+.c cu+o+`i!
Mu+o+`i hai quan su+' mo^~i ngu+o+`i mo^~i phu+o+ng.
2. DDinh Bo^. Li~nh ho+.p nha^'t quo^'c gia
Xa^y va^`n trong cuo^.c tang thu+o+ng,
Tra?i bao pha^n loa.n mo+'i sang tri. bi`nh.
Co' o^ng Bo^. Li~nh ho. DDinh,
Con quan thu+? su+? o+? tha`nh Hoa lu+.
Kha'c thu+o+`ng tu+` thuo+? co`n tho+,
Ru? ddoa`n mu.c thu. mo+? co+` bo^ng lau.
Da^.p di`u ke? tru+o+'c ngu+o+`i sau,
Tra^`n ai dda~ tha^'y vu+o+ng ha^`u uy dung.
Mo^.t mai ve^` vo+'i Tra^`n co^ng,
Hie^.u xu+ng Va.n tha('ng, anh hu`ng ai qua.
Bo^'n phu+o+ng thu la.i mo^.t nha`,
Mu+o+`i hai su+' tu+o+'ng dde^`u la` que't thanh.
3. Chi'nh sa'ch nha` DDinh
Tru+o+`ng ye^n dda^`u du+.ng ddo^ tha`nh.
Ca?i nguye^n la` hie^.u Tha'i bi`nh tu+` dda^y.
Ngi`n na(m co+ tu+. mo+'i xa^y,
Le^n ngo^i hoa`ng dde^' dda(.t ba^`y tra(m quan.
Co' ddu+o`ng be^. co' y quan,
DDa(?ng uy co' bie^.t, giai ban co' thu+o+`ng.
To^'ng phong giao chi? qua^.n vu+o+ng,
Cha con dde^`u chi.u su?ng chu+o+ng mo^.t nga`y.
Ho^`ng Ba`ng dde^? mo^'i dde^'n nay,
Ke^? trong chi'nh tho^'ng tu+` dda^y la` dda^`u.
Tie^'c kho^ng ho.c va^'n co^ng phu,
Chuye^.n xu+a i't bie^'t, lo sau vu.ng ddu+o+`ng.
Gia` ta(ng cu~ng du+. quan sang,
Ba(.c, DDie^`n, Co+, Tu' dde^`u phu+o+`ng vu~ nha^n.
No^.i ddi`nh na(m vi. nu+~ qua^n ,
Na(.ng ti`nh kie^m a'i , que^n pha^`n di mu+u.
DDa~ phong DDinh Lie^~n con dda^`u,
Ha.ng Lang la` thu+' nhe~ na`o ddo^?i thay?
Pha'p hi`nh cu~ng la. xu+a nay,
Hu`m nuo^i trong cu~i, va.c ba`y ngoa`i sa^n.
4. Nha` DDinh ma^'t ngo^i
Cho+i bo+`i ga^`n lu~ tie^?u nha^n,
Ru+o+.u hoa ngo.t gio.ng, dde^`n xua^n me^ lo`ng.
Tru`ng mo^n thu+a ho+? dde^` pho`ng,
DDe^? cho DDo^~ Thi'ch gian hu`ng no+~ tay.
No^'i sau Thie^'u dde^' tho+ nga^y,
Le^ Hoa`n tie^'p chi'nh tu+` ra^`y do.c ngang.
Tie^'m xu+ng la` Pho' quo^'c vu+o+ng,
Ra va`o cu`ng a? ho. Du+o+ng chung ti`nh.
Ba(.c, DDie^`n vi` nu+o+'c lie^`u mi`nh,
Tra'ch sao Cu+. La.ng ta'n tha`nh mu+u gian
5. Le^ Hoa`n pha' qua^n To^'ng
Cho+.t nghe binh ba'o Nam quan,
Cu`ng nhau phu` la^.p Le^ Hoa`n la`m vu+o+ng.
Tru+o+'c ma`nh, va^ng le^.nh na`ng Du+o+ng,
Trong cung dda~ tha^'y a'o va`ng ddu+a ra,
Tru+o+`ng ye^n ddo^?i ma(.t so+n ha`,
DDa.i Ha`nh tri' lu+o+.c thu+.c la` cu~ng ghe^!
Va.c DDinh dda~ tro+? sang Le^,
Na`ng Du+o+ng cha(n go^'i cu~ng ve^` ha^.u cung.
Nguy nga ngo'i ba.c, co^.t ddo^`ng,
Cung dda`i trang su+'c buo^ng lo`ng xa hoang,
Tu+. mi`nh dda~ tra'i lua^n thu+o+`ng,
La^'y chi ru? mo^'i, du+.ng giu+o+`ng , ve^` sau.
6. Nha` Le^ tha^'t chi'nh
DDoa`n con ddi'ch, thu+' tranh nhau,
DDe^? cho co^'t nhu.c tha`nh cu+`u bo+?i ai?
Trung to^ng vu+`a mo+'i no^'i ddo+`i,
Ca^'m ddi`nh thoa('t dda~ co' ngu+o+`i si'nh hung,
Ngo.a trie^`u thi' nghi.ch ho^n dung,
Trong me^ tu+? sa('c, ngoa`i no^`ng hi`nh danh,
DDao so+n, kie^'m thu. dda^`y tha`nh,
Thu?y lao ba`o la.c ngu.c hi`nh go+'m thay.
Bo^'n na(m sa^`u oa'n dda~ dda^`y,
Vu+`a tua^`n Le^ ru.ng dde^'n nga`y Ly' sinh.
IV. Tho+`i ky` pha't trie^?n (The^' ky? 11 - dda^`u the^' ky? 19)
x. Nha` Ha^.u Ly' (1010 - 1225)
1. Ly' Tha'i To^?
Ba('c giang tro+`i mo+? tha'nh minh ,
Ly' Co^ng te^n Ua^?n nha^n ti`nh ddo+'i suy .
Le^ trie^`u la`m chu+'c chi? huy,
Lu~ DDa`o Cam Mo^.c u+'ng ky` phu` le^n.
DDa^`u na(m ca?i hie^.u Thua^.n Thie^n,
Tha(ng Long mo+'i ddo^?i dda(.t te^n kinh tha`nh.
DDi.nh ra thue^' le^. pha^n minh,
Tu'c xa, qua?n gia'p qua^n danh cu~ng tu+o+`ng.
Ho^~n do^`ng mo^.t mo^'i phong cu+o+ng ,
Hai mu+o+i bo^'n lo^. ca'c ddu+o+`ng mo+'i chia.
Cu+? long sa^'m da^.y binh uy ,
Die^~n cha^u gio' ddo^.ng tinh ky` tha^n chinh .
Bie^.n loan ga(.p lu'c ho^'i minh ,
Hu+o+ng nguye^`n ca?m ca'ch, so'ng ki`nh cu~ng e^m.
Bo^'n phu+o+ng trong tri., ngoa`i nghie^m,
Chie^m Tha`nh, Cha^n La.p xa ddem cung ca^`u .
Ngu+.a man sang tie^'n Ba('c trie^`u,
To^'ng hoa`ng ban thu+o+?ng quan ba`o the^m vinh.
Vi' hay dda.o ho.c tinh minh ,
DDe^' vu+o+ng su+. nghie^.p nu+o+'c mi`nh ai ho+n?
Co' sao tin hoa(.c di. ddoan,
Say vui dda.o Pha^.t lu+u tie^n ca?nh chu`a?
DDe^? cho da^n tu.c tranh ddua,
Ni co^ no^'i go't, ta(ng ddo^` chen vai.
Bo+?i vi` sinh cu+?a Nhu+ lai ,
Tie^u so+n tu+` thuo+? anh ha`i mo+'i ra.
So'ng ti`nh chi`m no^?i a'i ha` ,
Chi'n ngo^i hoa`ng ha^.u, phe'p nha` cu~ng sai.
Tu+. mi`nh dda~ du+.ng le^. giai ,
Khie^'n ne^n con ca'i, the^m ba`i tu+o+ng tranh .
2. Ly' Tha'i To^ng bi`nh Nu`ng, phu.c Chie^m
Tha'i To^ng no^'i nghie^.p thu? tha`nh,
Anh em la.i ra('p ddua gia`nh ngo^i cao.
Cu`ng nhau binh ma~ sa^'n va`o,
Ca^'m tha`nh bo^~ng cho^'c xo^n xao chie^'n tru+o+`ng.
Tra^.n tie^`n gie^'t Vu~ ddu+'c Vu+o+ng,
DDo^ng Chinh, Du+.c Tha'nh ti`m ddu+o+`ng cha.y xa.
Khoan hi`nh la.i xuo^'ng chie^'u tha,
Tha^n phie^n dda~ ddi.nh, nu+o+'c nha` mo+'i ye^n.
Ban hi`nh lua^.t, canh ti.ch ddie^`n ,
Mo+? ddo^` nha^'t tho^'ng ca^`m quye^`n tu+' chinh .
Mu+`ng xem " Phie^n phu.c, Nu`ng bi`nh" ,
Huy xu+ng co' chu+~ ra`nh ra`nh bie^?u tie^n .
Va('n da`i la` so^' tu+. nhie^n,
Tu.ng kinh ca^`u tho. , khe'o ne^n chuye^.n cu+o+`i.
3. Ly' Tha'nh To^ng, mo^.t o^ng vua nha^n du~ng
Tha'nh To^ng va(n ho.c ho+n ddo+`i,
Bi`nh Chie^m, dda'nh To^'ng, ddu? ta`i kinh lua^n.
Khuye^'n no^ng cha(m vie^.c ca^`n da^n ,
Chie^'u cha(n thu+o+ng ke? tu` nha^n la.nh lu`ng.
Tha'nh hie^`n to^ tu+o+.ng ho.c cung ,
DDa(.t khoa ba'c si~, u+u dung dda.i tha^`n.
A^n rie^ng mu+a mo'c ddu+o+.m nhua^`n,
DDa~ tie^`n la.i lu'a a^n ca^`n du+o+~ng lie^m .
Ho^` ta^y vui thu' Da^m dda`m ,
No+~ ddem cu?a nu+o+'c xa^y la`m cung tie^n.
Chuo^ng Su`ng Kha'nh , tha'p Ba'o Thie^n ,
Pha^.t va`ng ddu'c tu+o+.ng, say thie^`n la. sao.
4. Ba` Y? Lan nhie^'p cha'nh
Nha^n To^ng tuo^?i chu+?a la` bao,
Ngoa`i ra trie^`u ye^'t , trong va`o gia?ng minh .
Thu. di co' Ly' DDa.o Tha`nh,
Y? Lan hoa`ng ha^.u buo^ng ma`nh giu'p ne^n.
Mo+? khoa ba'c ho.c ca^`u hie^`n ,
Ba tha(ng mo^.t ma^~u, thue^' ddie^`n nhe. thay!
Co' khi xem ga(.t, xem ca^`y,
Lo`ng cha(m ddie^`n da~ , mo^.t nga`y ma^'y tao .
Mu+a a^n nga^'m kha('p do^`i da`o,
Chuo^.c ngu+o+`i ba^`n nu+~ ga? va`o quan phu .
5. Ly' Thu+o+`ng Kie^.t ba.i Chie^m, pha' To^'ng
Tha^n chinh xe ngu+.a tri` khu ,
Pha' Sa ddo^.ng ba('t man tu` Ngu.y Phang .
Chie^m Tha`nh no^.p dda^'t xin ha`ng,
Ba cha^u qui phu. mo^.t ddu+o+`ng thanh di .
To^'ng binh xa^m nhie^~u bie^n thu`y,
Tu+o+'ng qua^n Thu+o+`ng Kie^.t du+.ng co+` Ba('c chinh .
Be^n song Nhu+ Nguye^.t tru' dinh ,
Giang so+n du+o+`ng co' tha^`n linh ho^. tri` .
Mie^'u tie^`n pha?ng pha^'t nga^m thi,
Nhu+ pha^n ddi.a the^', nhu+ tri` thie^n binh .
Ba^'y gio+` To^'ng mo+'i hu+ kinh ,
Gia?ng ho`a la.i tra? ma^'y tha`nh co^' cu+o+ng .
La.i co`n ho^'i ha^.n mo^.t chu+o+ng:
" Tham voi Giao Chi?, ma^'t va`ng Qua?ng nguye^n"
Na(m mu+o+i na(m le? la^u be^`n,
Vu~ co^ng va(n ddu+'c ra.ng truye^`n su+? xanh.
Thu+o+.ng du+o+ng sao no+~ ba.c ti`nh,
DDe^? ba` Du+o+ng ha^.u mo^.t mi`nh nga^.m oan.
Ki`a Le^ va(n Thi.nh mu+u gian,
Thu+o+ng chi qua'i ho^? ma` khoan lu+o+'i hi`nh!
Pha^.t tu+` nhu+ qua? chu+'ng minh ,
Chuo^ng chu`a Die^n Hu+.u dda~ tha`nh phu'c cai .
Co+' sao Tru+` qua^n la.i tha'c va`o ngu+o+`i hoa' duye^n?
6. Ly' Tha^`n To^ng khuye^'n khi'ch vie^.c no^ng
Tha^`n To^ng sinh cu+?a Su`ng hie^`n,
Da^'u hang thi gia?i co`n truye^`n Sa`i so+n.
Thu+'c no^`ng nho^.m ve? chi lan ,
Tho^ng minh ho.c va^'n kie^m toa`n ca? hai.
Na(m dda^`u vu+`a mo+'i le^n ngo^i,
Gia?ng ca^`u tru+o+'c dda~ mo+? ba`i kinh die^n .
Qui no^ng cho li'nh canh phie^n,
Ro^.ng a^n la.i tra? quan ddie^`n cho da^n.
7. DDo^~ Anh Vu~ lo^.ng quye^`n
Anh To^ng co`n thuo+? xung nha^n ,
DDo^~ Anh Vu~ la^'y ngoa.i tha^n lo^.ng ha`nh .
Ra va`o trong tru+o+'ng, ngoa`i ma`nh,
Cu`ng Le^ Tha'i Ha^.u co' ti`nh rie^ng chung.
To^'ng giam dda~ ba('t va`o trong,
Ma` Le^ Ha^.u la.i co`n lo`ng ddeo ddai.
Ru+o+.u co+m va^~n cu+' ddu+a mo+`i,
Va`ng cho ngu.c to^'t lie^.u ba`i thoa't ra.
Nghi. ddo^` ro^`i la.i ddu+o+.c tha,
DDe^? ddoa`n Vu~ DDa'i dde^`u la` tha'c oan.
8. Ta`i kinh quo^'c cu?a To^ Hie^'n Tha`nh
Ro^`i ra va('ng ma(.t quye^`n gian ,
Hie^'n Tha`nh he^'t su+'c ca'n toa`n mo+'i ne^n.
Khi trie^`u To^'ng, khi si'nh Nguye^n ,
Mo^.t nie^`m cung thua^.n , ddo^i be^n ddu+o+.c lo`ng.
An nam To^'ng mo+'i ca?i phong ,
Quo^'c danh tu+` a^'y ra.ng do`ng vie^m phu+o+ng .
Tha`nh nam mo+? cho^'n vo~ tra`ng ,
Ta^.p ta`nh cung ngu+.a pho^ tru+o+ng tinh ky` .
Uy danh ra^.y dde^'n bie^n thu`y,
Chie^m tha`nh, Ngu+u ho^'ng man di cu~ng bi`nh.
Tua^`n du dda~ to? da^n ti`nh,
So+n xuye^n tra?i kha('p ddi.a hi`nh ga^`n xa.
Tru+` qua^n vi` mo^.t a^'u nie^n .
Tha'c co^ nho+` co' to^i hie^`n,
Da^~u ngu+o+`i ho^'i chu'c ma` quye^`n cha(?ng sai.
Cao To^ng ba tuo^?i no^'i ddo+`i,
Hie^'n Tha`nh cu+ nhie^'p , trong ngoa`i dde^`u ye^n.
Di lu+u co`n muo^'n ta'n du+o+ng .
9. Ly' Cao To^? tha^'t chi'nh
Tie^'c kho^ng du`ng ke? trung tu+o+ng ,
Cao To^ng hoang tu'ng mo.i ddu+o+`ng ai can?
Da^'u xe quanh kha('p giang san,
Chi'nh mi`nh lo^~i tie^'t , du quan qua' thu+o+`ng .
La.i the^m tho^? mo^.c cung tu+o+`ng ,
Mua quan ba'n ngu.c nhie^`u ddu+o+`ng rie^ng ta^y.
Nha.c Chie^m ra^`u ri~ khe'o ba^`y,
Nhu+~ng la` tai bie^'n tu+` na`y hie^.n ra.
Tra^u dda^u le^n ngo.n am la ,
Thu+o+'c dda^u la`m to^? go'c nha` Ki'nh thie^n .
Bo^'n phu+o+ng tro^.m cu+o+'p no^?i le^n,
Qua^n Chie^m, ngu+o+`i To^'ng Quye^`n cu+o+ng nga`y mo^.t ddo^?i
do+`i,
Pha.m Du dda~ pha?n la.i vo+`i ve^` kinh.
Bi?nh Di la` ke? trung tha`nh,
Nghe de`m ma` no+~ kim giai .
Xe loan la'nh cha.y ra ngoa`i,
Hoa`ng tha^n dde^' thi'ch mo^~i ngu+o+`i mo^.t phu+o+ng.
11. Ho. Tra^`n giu'p vua Ly'
Tru+` qua^n ddi dde^'n Thie^n tru+o+`ng.
Ti`nh co+` la.i ga(.p mo^.t nu+o+`ng tie^?u thu+.
Con nha` Tra^`n Ly' co^ng ngu+ .
Lu+o+'i cha`i nhu+ng cu~ng phong tu+ kha'c thu+o+`ng.
Tra(ng gia` ddu+a mo^'i to+ vu+o+ng,
Mo+'i hay con ta.o mo+? ddu+o+`ng di duye^n .
Ho. Tra^`n tu+` a^'y no^?i le^n.
Ke^'t be` thi'ch ly' , du+.ng ne^`n tie^'m giai .
Tra^`n Tu+. Kha'nh o+? phu+o+ng ngoa`i,
DDem qua^n Ha?i a^'p va`o no+i ddo^ tha`nh.
12. Ly' Hue^. To^ng pha't ddie^n
Hue^. to^ng ga(.p bu+o+'c ga^.p ghe^`nh,
Nhe. a^n ma^~u ha^.u , na(.ng ti`nh phu nha^n .
La.ng cha^u xe dda~ Ba('c tua^`n ,
Nu+?a dde^m rie^ng vo+'i na`ng Tra^`n le?n ddi.
Ga(.p qua^n Tu+. kha'nh ru+o+'c ve^`,
DDuo+ng co+n gio' bu.i bo^'n be^` chu+a e^m.
Hue^. to^ng cuo^`ng ta^.t la.i the^m.
Khi nga`y ddu+'ng mu'a khi dde^m na(`m da`i.
Xua^'t gia la.i muo^'n tu trai ,
Ngo^i thie^ng pho' tha'c cho ngu+o+`i dda`o tho+ .
DDa(`ng so+n bo'ng nha^.t dda~ mo+`,
Hai tra(m mu+o+`i sa'u Ly' co+ co`n gi`?"
13. Ly' Chie^u Hoa`ng nhu+o+`ng ngo^i cho cho^`ng
Chie^u hoa`ng la` pha^.n nu+~ nhi,
Pha^'n son ga'nh vie^.c gian nguy ddu+o+.c na`o!
Xa^y va^`n co+ ta.o khe'o sao?
Bo^~ng xui Tra^`n Ca?nh hie^.n va`o ha^`u trong.
Ngu+o+`i ye^?u ddie^.u, ke? thu+ phong ,
Be'n ho+i ro+m lu+?a, ddo^.ng lo`ng mu+a ma^y ,
Va^?y nu+o+'c cha^.u, va('t kha(n tay,
Khi dde^m dda^.p bo'ng, khi nga`y ngo^`i chung .
Hoa dda`o dda~ da.n gio' ddo^ng.
Vua to^i pha^.n dde.p, vo+. cho^`ng duye^n may.
Chie^'u ro^`ng ban xuo^'ng na(m ma^y .
Mu+`ng ra(`ng nu+~ chu'a nga`y nay co' cho^`ng.
xi. Nha` Tra^`n (Tho+`i ky` thi.nh tri.: 1226 - 1340)
Tho+`i Ky` Thi.nh Tri. (1226 1340)
1. Nhu+~ng vie^.c ca?i ca'ch dda^`u tie^n
DDo^ng A to? ma(.t vu+`ng ho^`ng,
Tha'i to^ng ca?i hie^.u Kie^'n trung ro~ ra`ng.
Tra^`n Thu+`a la` Tha'i thu+o+.ng hoa`ng,
Chuye^n quye^`n thi'nh ddoa'n , go^`m ddu+o+`ng kinh lua^n.
Soa.n la`m tho^ng che^' le^~ va(n ,
Thue^' ddie^`n dda~ ddi.nh, so^' da^n cu~ng tu+o+`ng.
Tu+o+'ng tha^`n mo+'i dda(.t bi`nh chu+o+ng ,
Huye^.n cha^u sai ke? khoa tru+o+`ng tri. da^n,
Ba. dda^`u thi ke? la.i nha^n.
Hie^.u qua^n Tu+' tha'nh, Tu+' tha^`n mo+'i chia.
Ha` pho`ng ra`y mo+'i co' dde^,
Tra(m quan a'o ma.o, du` xe the^m tu+o+`ng.
Vie^.c ngoa`i dda'nh de.p bo^'n phu+o+ng,
Pho' cho Thu? DDo^. chuye^n ddu+o+`ng tri. da^n.
2. Va(n ho.c va` vo~ co^ng
Thu+o+.ng hoa`ng phu't dda~ tu+` tra^`n,
Tha'i to^ng tuo^?i mo+'i dde^'n tua^`n mu+o+`i hai.
Cao minh dda~ co' tu+ tro+`i ,
La.i the^m Thu? DDo^. ve~ vo+`i kho^n ngoan.
Su`ng va(n , to^ tu+o+.ng Kho^?ng, Nhan ,
Du+.ng nha` Quo^'c ho.c , dda(.t quan Gia'm tha^`n ,
Ba?y na(m mo^.t ho^.i thanh va^n ,
Anh ta`i na'o nu+'c da^`n da^`n mo+'i ra.
Tra.ng nguye^n, ba?ng nho+~n, tha'm hoa,
Ke? kinh, ngu+o+`i tra.i cu~ng la` ta`i danh
La.i thi tha'i ho.c chu+ sinh,
La.i thi tam gia'o chia ra`nh ba khoa.
Tha^n chinh tro? ngo.n thie^n qua ,
Chie^m nam, Nguye^n ba('c dde^`u la` de.p tan.
3. Phong tu.c ddo+`i Tra^`n
Vi` ai, dda.t ga'nh giang san?
Ma` ddem co^' chu'a gia oan no+~ na`o!
Chie^u hoa`ng duye^n tru+o+'c la`m sao?
Ga? ddi ba'n la.i , coi va`o kho' nghe!
Phe'p nha` cha(?ng su+?a buo^`ng the,
Vo+. anh sao no+~ ddem ve^` ha^.u cung
Bo+?i ai dda^`u mo+? ho^n phong,
Khie^'n ne^n mo^.t dda.o khue^ pho`ng the.n rie^ng!
Thua^`n bo^n dong tho'i ngu+?a nghie^ng,
Ho. ddu+o+ng la^'y la^~n na`o kie^ng so+. gi`.
Thie^n Tha`nh co^ng chu'a vu quy,
Sao Tra^`n Quo^'c Tua^'n cu+o+'p ddi cho dda`nh?
Si'nh nghi ddem tie^'n thie^n ddi`nh
Thu.y ba` la(ng li'u, Trung Tha`nh nga^?n go+:
Di. ddoan me^ hoa(.c kho^n chu+`a,
Chu`a to^ pha^.t tu+o+.ng, ddi`nh tho+` Thi'ch ca.
Tin lo+`i phong thu?y khi ta`,
DDa`o so^ng ddu.c nu'i cu~ng la` nho.c thay!
Le^~ dda^u ye^'n a^?m qua' say,
DDo^.i mo ro't ru+o+.u, dan tay vui cu+o+`i.
Ba mu+o+i na(m cha'n cuo^.c ddo+`i,
Truye^`n cho con no^'i, ra ngoa`i Ba('c cung.
4. DDu+'c ddo^. va` cha'nh tri. cu?a Tra^`n Tha'nh to^ng
Tha'nh to^ng hie^'u hu+~u mo^.t do`ng,
So+'m ho^m cha^`u chu+.c, ma't no^`ng tha?nh tho+i.
Anh em dde^.m ca? go^'i da`i,
Sa^n trong ye^'n la.c , co~i ngoa`i a^'m phong.
Mo^.t thie^n truye^`n thu. phe'p lo`ng,
Di mu+u cho ke? no^'i do`ng nga`y sau.
Va(n nho khuya so+'m gia?ng ca^`u,
Ke? tu su+? ky', ngu+o+`i cha^`u kinh die^n.
Be^` ngoa`i nghie^m vie^.c pho`ng bie^n,
Ke'n qua^n ddoa`n luye^.n ta^.p thuye^`n Cu+?u sa.
5. Tra^`n Hu+ng DDa.o pha' Mo^ng Co^?
Trao truye^`n theo lo^'i phe'p nha`,
Nha^n to^ng hu`ng lu+o+.c la.i la` ta`i ho+n,
Ro+. Nguye^n quen tho'i tham ta`n,
Qua^n na(m mu+o+i va.n, nhu+~ng toan tranh ha`nh,
Sa('c sai Hu+ng DDa.o to^?ng binh,
Vo+'i Tra^`n Quang Kha?i ca'c dinh tie^'n va`o.
Chu+o+ng du+o+ng mo^.t tra^.n phong dda`o,
Ki`a ai cu+o+'p gia'o, ra va`o co' co^ng?
Ha`m quan mo^.t tra^.n ruo^?i giong,
Ki`a ai ba('t gia(.c, uy phong co`n truye^`n?
Gia(.c Nguye^n co`n muo^'n ba'o dde^`n,
Mu+o+.n ddu+o+`ng ho^. to^'ng binh thuye^`n la.i sang.
Xu+o+ng ba`y tra('ng dda^'t, ma'u ma`ng ddo? so^ng.
Tra^`n Hu+ng DDa.o dda~ anh hu`ng,
Ma` Tra^`n Nha^.t Dua^.t ke^? co^ng cu~ng nhie^`u.
Hoa`i Va(n tuo^?i tre? tri' cao,
Co+` dde^` sa'u chu+~ quye^'t va`o la^.p co^ng.
Tra^`n Bi`nh Tro.ng cu~ng la` trung,
DDa`nh la`m Nam quy?, kho^ng lo`ng Ba('c vu+o+ng.
Khuye^?n u+ng co`n nghi~a dda' va`ng,
Ye^'t Kie^u, Da~ Tu+o+.ng hai cha`ng cu~ng ghe^!
Ma` trong ngo.c die^.p kim chi,
Lu~ Tra^`n I'ch Ta('c sao ddi dda^`u ha`ng?
Nha^n khi bie^'n co^' vo^.i va`ng,
Ke? trung ngu+o+`i ni.nh ddo^i da`ng to? ra,
Tru`ng hu+ng ddem la.i so+n ha`,
DDa~ hay thie^n tu+o+'ng cu~ng la` ta`i sinh.
Nu+o+'c nha` khi a^'y thanh bi`nh,
Truye^`n ngo^i tha'i tu+?, la'nh mi`nh Ngo.a va^n.
6. Anh to^ng va` Minh to^ng
Anh To^ng no^'i giu+~ nghie^.p Tra^`n,
Trong tu va(n ddu+'c, ngoa`i ca^`n vu~ co^ng.
Co' cha^m dde^? da.y DDo^ng cung.
Thu?y va^n co' ta^.p vui cu`ng bu't nghie^n.
Vi' kho^ng me^'n pha^.t, say thie^`n,
Cu~ng ne^n mo^.t ddu+'ng vua hie^`n DDo^ng A.
Quye^.n ca^`n ro^`i la.i xua^'t gi'a,
Minh to^ng ke^' tho^'ng cu~ng la` hie^`n vu+o+ng.
Mu+o+`i la(m na(m giu+~ phe'p thu+o+`ng,
Ra.ng ne^`n ne^'p cu~, mo+? giu+o+`ng mo^'i sau.
Tie^'c kho^ng bie^.n bie^.t ngu+ cha^u
DDe^? cho ta` ni.nh o+? dda^`u giai ban.
Kha('c Chung the^m de^.t lo+`i gian,
Quo^'c Cha^n ma('c pha?i tie^'ng oan thie^.t mi`nh.
7. Vie^.c dda'nh de.p ve^` ddo+`i Hie^'n to^ng
Hie^'n to^ng la`m ma'y lung linh,
Nghie^m xem tinh ddo^. va^.n ha`nh kho^ng sai.
Tha.ch dde^ mo+'i dda('p ddu+o+`ng da`i,
Nu+o+'c so^ng thua^.n lo^'i ve^` ngoa`i bie^?n DDo^ng.
Thu+`a bi`nh la.i hie^'u vu~ co^ng,
DDa` giang xa ma~, Nam nhung tinh ky`
Co^? qua(ng ma^'y ke? truy tu`y,
Nhu+~ Ha`i, Chie^u Nghi~a dde^`u ve^` thu?y cung
Kie^`m cha^u co' dda' ky? co^ng,
Oa'n da`y ve? trie^.n, sa^`u ddo^ng nga^'n re^`u.
xii. Nha` Tra^`n (Tho+`i ky` suy vi: 1341 - 1400)
1. Nha` Tra^`n ba('t dda^`u suy
Du. to^ng em la.i thu+`a die^u,
Ngo^i thay anh ca?, quye^`n theo Thu+o+.ng hoa`ng.
Thu+o+.ng thu+ mo+'i dda(.t ti?nh ddu+o+`ng,
DDe^` hi`nh chuye^?n va^.n chu+'c thu+o+`ng co' te^n.
Khuye^'n no^ng sai su+' ddo^`n ddie^`n,
Va^n ddo^`n dda(.t tra^'n tra thuye^`n kha'ch nha^n.
Khu ta`o tho^'ng li~nh ca^'m qua^n,
Phong ddoa`n la.i mo+'i ke'n da^`n ca'c ddo^.
Uy thanh xa ddo^.ng bie^n ngu,
Chie^m tha`nh Che^' Mo^. da^ng ddo^` tho^? nghi
Mong nho+` ddu+a lo^'i ve^` que^,
Hay dda^u ga(.p gio' tro+? ve^` luo^'ng co^ng.
Thu+o+.ng hoa`ng dda~ va('ng ma(.t trong,
Na`o ai kie^ng so+. ma` lo`ng cha(?ng di?
DDe^`n Song que^', ao Thanh tri`,
Muo^ng chim hoa co? thie^'u gi` tro` cho+i!
Trong cung co+` ba.c cho+i bo+`i,
Tie^.c vui chuo^'c che'n, tra^.n cu+o+`i leo da^y!
DDa.o thu+o+`ng cha(?ng ca^?n pho`ng vi,
Chi. em chung cha. loa.n be^` dda.i lua^n.
2. Du+o+ng Nha^.t Le^~ tie^'m vi.
Truye^`n ngo^i con ddu+'a u+u nha^n,
DDe^? Du+o+ng Nha^.t Le^~ tie^'m tra^`n du+.ng le^n.
Tho'i nha` ba`i hu+o+'c dda~ quen,
Tie^'ng ho`a nhi.p pha'ch, ha't chen cung dda`n.
Hie^'n tu+` dda~ pha~i ha`m oan,
Tra^`n co^ng mu+u ho+? tha^n ta`n cu~ng thu+o+ng!
Nghe^. to^ng do`ng do~i thie^n hoa`ng,
DDa` giang la'nh da^'u, lie^.u ddu+o+`ng khua^'t tha^n,
Tie^`m mu+u vo+'i ke? to^n tha^`n,
DDem ve^` xa~ ta('c nha` Tra^`n thu?a xu+a.
Ye^u pha^n da`nh dda~ ta?o tru+`,
Cu~ng la` no^'i mo^.t mo^'i thu+`a la.i sau.
3. Chie^m tha`nh xa^m nhie^~u
Tie^'c sao mo^.t bu+.c u+u nhu,
DDo^ng A tu+` a^'y co+ ddo^` mo+'i suy.
Gia^.u phe^n tro^'ng tra?i bie^n thu`y,
Gia(.c Chie^m giong ruo^?i ddo^ ky` xo^n xao.
Quy' Ly cho du+. khu ta`o,
Ba'u thie^ng la.i dde^? gian ha`okha?i du
Due^. to^ng ha(m ho+? phu.c thu`,
DDa'nh Chie^m na`o qua?n tri khu da(.m tru+o+`ng.
Khinh mi`nh va`o ddo^.ng Ky mang,
Tinh ky` tan ta'c gio' su+o+ng mi.t mu`.
Em la` Phe^' dde^' ho^n ngu,
Cho^n tie^`n gia^'u cu?a nhu+ ddo^` tre? cho+i.
4. Le^ Quy' Ly phe^' la^.p
Quy' Ly quye^`n la^'n trong ngoa`i
Buo^ng lo+`i sa`m gia'n que^n ba`i to^n tha^n.
Truye^`n vo+`i Phe^' DDe^' va`o sa^n,
Lu.a dda`o mo^.t ta^'m be^? tra^`n ke^'t oan.
Thua^.n to^ng tuo^?i mo.n ta`i he`n,
Ngo^`i kho^ng ma` dde^? chi'nh quye^`n ma(.c ai.
Pha?i cha(ng bo+?i ta.i mu+u ngu+o+`i,
Ma` ddie^`m tra^~m trie^.u co+ tro+`i la. sao!
Thu+o+.ng hoa`ng mo^.t gia^'c chie^m bao,
" Ba.ch ke^, xi'ch chu?y" u+'ng va`o ca^u tho+.
Loa.n tru+ng dda~ hie^.n tu+` gio+`,
Ma` ddo^` tu+' phu. ai ngo+` ve~ ra!
Chim con ddem gu+?i a'c gia`,
Cha('c dda^u pho' tha'c ha(?n la` dda('c nha^n!
xiii. Nha` Ho^` va` gia(.c nha` Minh (1400 - 1418)
1. Nha` Ho^` cu+o+'p ngo^i nha` Tra^`n
Quy' Ly ga('m ghe' va.c Tra^`n.
Quye^'t do+`i ke? cho+. ve^` ga^`n An to^n.
DDa~ xui truye^`n vi. cho con,
Ngo.c Thanh la.i ke^'t oan ho^`n mo^.t gia^y.
Ga(.p khi Thie^'u DDe^' tho+ nga^y,
Kha't Cha^n, Tra^`n Ha~ng dde^m nga`y ho+.p mu+u.
Ho^.i minh vu+`a mo+'i le^n la^`u,
Ba tra(m ddo^` dda?ng cu`ng nhau hie^.p ti`nh.
Du`ng da(`ng chu+a ki.p ca^'t binh,
Ho+? co+ mo^.t phu't tan ta`nh nhu+ tro.
Quy' Ly mo+'i ddo^?i ho. Ho^`,
Quo^'c danh la` hie^.u DDa.i Ngu chu+o+ng hoa`ng.
Truye^`n ngo^i con ca? Ha'n Thu+o+ng,
Tu+. xu+ng la` Tha'i thu+o+.ng hoa`ng o+? trong.
Sai ngu+o+`i da^ng bie^?u ca^`u phong,
Do^'i Minh xin dde^? no^'i do`ng quo^'c qua^n.
2. Qua^n Minh die^.t nha` Ho^`
Nguye^~n Khang gia? tie^'ng ho. Tra^`n,
Sang Minh xin la^'y vie^.n qua^n ddu+a ve^`.
Chi la(ng nghe ddo^.ng co^? be^`,
Ly' Ba^n, Mo^.c Tha.nh tro? co+` to+'i no+i.
Qua^n Minh nha^n the^' dduo^?i da`i,
Nhi. Ho^` mo+'i cha.y ra ngoa`i phu+o+ng xa.
Nu'i Cao vo.ng, be^'n Ky` la,
DDu+o+`ng cu`ng pha?i ba('t cu~ng la` tro+`i xui!
To^n vinh ke^? ddu+o+.c ma^'y ho+i,
Sa'u na(m tie^'m vi., muo^n ddo+`i o^ danh
3. Tra^`n Gia?n DDi.nh cho^'ng Minh
Quy' Ly to^.i a'c dda~ dda`nh,
Ro^`i ra la.i ga(.p ngu+o+`i Minh hung ta`n.
Chia phu?, huye^.n, dda(.t qua^n quan,
Co? ca^y dde^`u pha?i la^`m than ho^.i na`y
Do`ng Tra^`n chu+a du+'t mo^.t da^y,
Trie^.u Co+ co`n ra('p ra tay ddo^` ho^`i.
La.i phu` Gia?n DDi.nh le^n ngo^i,
Ca?nh Cha^n, DDa(.ng Ta^'t vua to^i hie^.p ti`nh.
Mo+? co+` dda'nh vo+'i qua^n Minh,
Pha' ddo^`n Co^? lo^.ng, ddo^'t tha`nh Bo^ co^.
Vi' hay nha^n the^' tra`ng khu,
May ra kho^i phu.c co+ ddo^` cu~ng ne^n.
Tru`ng hu+ng co+ tu+. chu+a be^`n,
Bo^~ng kho^ng ddem ke? tu+o+'ng hie^`n gie^'t ddi,
Cho ne^n ha`o kie^.t ba.n ly,
Ca'nh va^y kho^ng co', co`n gi` ma` mong?
4. Tra^`n Tru`ng Quang cho^'ng Minh
Tu+o+'ng mo^n la.i co' con do`ng,
DDa(.ng Dung, Ca?nh Di. mo+'i cu`ng ho+.p mu+u.
Mo^.t hai quye^'t chi' ddo^`ng cu+`u
Cu`ng ddem binh si~ ruo^?i va`o Chi la.
La.i ti`m do`ng do~i Tra^`n gia,
To^n phu` Quy' Khoa'ng, a^'y la` Tru`ng Quang.
DDem binh va`o phu? Thie^n tra`ng,
DDo'n vua Gia?n DDi.nh ve^` dda`ng Nghe^. an.
Cu`ng nhau ga'nh vie^.c gian nan,
Ha. ho^`ng te^' ngu+.a, Bi`nh than ddo^~ thuye^`n.
Qua^n Minh co^' giu+~ tha`nh be^`n,
Bo^~ng dda^u Tru+o+ng Phu. ba(ng mie^`n la.i sang.
5. Qua^n Minh chie^'m toa`n co~i DDa.i Vie^.t
Tu+` khi Gia?n DDi.nh dda^`u ha`ng,
Nghe^. an dda^'t cu~ Tru`ng Quang la.i ve^`.
Qua^n Minh chie^'m giu+~ Ba('c ky`,
Vua Tra^`n la'nh o+? Nam thu`y mo^.t no+i.
DDa(.ng Dung, Ca?nh Di. ma^'y ngu+o+`i,
The^' cu`ng du` co' tu+o+'ng ta`i cu~ng thua.
Tru+o+'c sau mu+o+`i bo^'n ddo+`i vua,
Mo^.t tra(m ta'm chu.c xua^n thu chu+a cha^`y.
Loa.n co+ bo+?i tu+. ai ga^`y?
Quy' Ly tie^'m thie^'t to^.i da^y muo^n ddo+`i.
Cha(?ng qua li.ch ddo^?i, so^' do+`i,
Xui ra cho ddu+'a gian ho^`i nhuo^'m tay.
6. Chi'nh sa'ch nha` Minh
Co^'c la(ng tro+`i khe'o ddo^?i thay,
Gia^.n rie^ng bo+` co~i tu+` na^`y thuo^.c Minh.
Ngu+o+`i tri' thu+'c, ke? ta`i danh,
Nam so+n dda`o ddo^.n, Ba('c ddi`nh ca^u lu+u,
Thue^' to+, thue^' tho'c tham ca^`u,
Mo? va`ng mo? ba.c, tru+ng tha^u cu~ng nhie^`u;
Sa(n ba.ch tu+o+.ng, ha'i ho^` tie^u,
Mo` cha^u, ca^'m muo^'i, la('m ddie^`u ha.i da^n.
xiv. Nha` Ha^.u Le^ (Tho+`i ky` tho^'ng nha^'t: 1418 - 1526)
1. Le^ tha'i To^? pha' gia(.c Minh
Mo+'i hay co+ ta.o xoay va^`n,
Co' khi bi~ cu+.c dde^'n tua^`n tha'i lai.
Thie^'u chi ha`o kie^.t trong ddo+`i,
Non xanh nu+o+'c ba.c co' ngu+o+`i kinh lua^n.
Lu+o+ng giang tro+`i mo+? cha^n nha^n,
Vua Le^ Tha'i to^? u+'ng tua^`n mo+'i ra.
Lam so+n kho+?i nghi~a tu+` nha`,
Phong tra^`n la('m lu'c ke^? dda` gian nguy.
La.c xuye^n dda^`u gie^'t Ma~ Ky`,
Nghe^., Thanh mo^.t gia?i thu ve^` ba?n chu+o+ng.
Chia qua^n kinh lu+o+.c mo.i ddu+o+`ng,
Hai kinh dda~ ddi.nh, bo^'n phu+o+ng cu~ng bi`nh.
Vu+o+ng Tho^ng be^`n giu+~ co^ tha`nh.
Vie^.n binh hai dda.o Ba('c ddi`nh tie^'p sang.
Tro+`i nam dda~ co' chu? tru+o+ng,
Ma` co+ che^' tha('ng mie^'u ddu+o+`ng cu~ng tinh.
Chi la(ng ca'c dda.o phu.c binh,
Lie^~u Tha(ng, Mo^.c Tha.nh lie^`u mi`nh ne?o xa.
Vu+o+ng Tho^ng the^' tu'ng ca^`u ho`a,
Quye^`n phong Tra^`n Ca?o go.i la` Quo^'c vu+o+ng.
Ngo^i thie^ng sao xu+'ng ta`i thu+o+`ng.
Tra^`n Co^ng tra^~m sa't dde^? nhu+o+`ng long phi.
2. Nha` Le^ kie^'n quo^'c
Thua^.n thie^n nie^n hie^.u ca?i dde^`,
Non so^ng mo+'i thuo^.c ve^` Le^ tu+` ra^`y,
Quan danh, qua^n hie^.u mo+'i thay,
Ba?n ddo^` ddo^?i la.i huye^.n na`y, phu? kia.
Du+.ng nha` ho.c, mo+? khoa thi,
Trie^`u nghi, quo^'c lua^.t mo^.t ky` gia?ng tu
Mu+o+`i na(m khai sa'ng co+ ddo^`,
Sa'u na(m bi`nh tri. qui mo^ cu~ng tu+o+`ng.
Tha'i to^ng ro^.ng mo+? khoa tru+o+`ng,
La^.p bia tie^'n si~ tro.ng ddu+o+`ng tu+ va(n.
Chi'n na(m noi nghie^.p co+ ca^`n,
Vie^~n di me^'n ddu+'c, cu+o+`ng tha^`n so+. uy.
Tuo^?i xanh hoang tu'ng nhie^`u be^`,
Vu+o+`n xua^n la('m lu'c say me^ vi` ti`nh.
DDo^ng tua^`n ve^` dde^'n Ba('c ninh,
Rie^ng cu`ng Thi. Lo^. que^n mi`nh bo+?i ai?
Nha^n to^ng tuo^?i mo+'i le^n hai,
Quye^`n trong ma^~u ha^.u, chi'nh ngoa`i tha^`n co^ng.
Mu+o+`i na(m mo^.t ho^.i dda.i ddo^`ng,
Va(n mo^ ra.ng tru+o+'c, vu~ co^ng phu.c ngoa`i.
DDa'nh Chie^m tha`nh, ca(`t Bi' cai,
DDo^? ba`n, Co^? lu~y ca'c no+i hu+o+'ng tie^`n.
3. Le^ Nghi Da^n cu+o+'p ngo^i
Die^n ninh vu+`a ddo^. trung nie^n,
Nha^n to^ng tuo^?i ca? mo+'i le^n ngu+. tra`o.
Nghi Da^n co^'t nhu.c no+~ na`o,
Tie^`m mu+u dde^m ba('c thang va`o no^.i cung
Me. con ddu+o+ng thu?a gia^'c no^`ng,
Ho^`n tie^n lie^`u vo+'i gian hu`ng mo^.t tay.
Nghi Da^n chuye^n tie^'m tu+` dda^y,
Lu+o+ng ta^m dda~ du+'t, a'c cai la.i no^`ng.
DDi`nh tha^`n nghi. to^.i trua^'t phong,
Ru+o+'c Gia vu+o+ng, ngu+. dde^`n ro^`ng ca?i nguye^n.
4. Tho+`i ky` toa`n thi.nh: Le^ Tha'nh to^ng
Tha'nh to^ng co^'t ca'ch tha^`n tie^n,
La.i the^m kinh tha'nh truye^.n hie^`n gia co^ng,
Quo^'c a^m, DDu+o+`ng lua^.t tinh tho^ng,
Thie^n va(n, toa'n pha'p, binh nhung cu~ng tu+o+`ng.
Ta`i cao ma.i, ddu+'c thu` thu+o+`ng.
Kie^'n va(n dda~ ro^.ng, thi tru+o+ng cu~ng gia`,
Ba na(m la.i mo+? mo^.t khoa,
Ta^n hu+ng, dda.i ti. theo nha` Tha`nh Cha^u,
Nha.c a^m, le^~ che^' gia?ng ca^`u,
Quan danh, phu.c sa('c theo tra`o (trie^`u) DDa.i Minh.
Mo+? Qua?ng nam, dda(.t Tra^'n ninh
DDe^` phong muo^n da(.m uy linh ai bi`.
Ky? co^ng nu'i co' DDa' bia,
Thi va(n ca'c ta^.p ' Tha^`n khue^ co`n truye^`n.
Thu+`a die^u la.i co' con hie^`n,
Hie^'n to^ng nha^n thu+' ra.ng ne^`n tie^`n huy.
5. Nha` Le^ ba('t dda^`u suy
Tu'c to^ng so^' le? va^.n suy,
DDe^? cho Uy Mu.c thu+' chi no^'i ddo+`i.
DDe^m nga`y tu+?u sa('c vui cho+i,
Tin be` ngoa.i thi'ch ha.i ngu+o+`i tu+` tha^n.
Va(n Lang xu+o+'ng sua^'t phu? qua^n.
Tha^`n phu` no^'i a'ng phong tra^`n mo^.t phu+o+ng.
Gia?n Tu cu`ng pha'i nga^n hoa`ng,
Va`o Thanh ho+.p vo+'i Va(n Lang ke^'t the^`.
DDem binh va^y bu+'c ddo^ ky`,
Quy? vu+o+ng khua^'t ma(.t, quye^`n ve^` Tru+ vu+o+ng.
La.i ca`ng da^m ngu+o+.c kie^u hoang.
Tra(m gian, nghi`n no'c, cung tu+o+`ng xa hoa.
La.i ca`ng ba'c tu+o+'c ho. nha`.
Ca`nh va`ng la' ngo.c dde^`u la` ddie^u linh.
6. Loa.n Tra^`n Ca?o va` Tri.nh Duy Sa?n
Phu+o+ng ngoa`i Tra^`n Ca?o lo^.ng binh,
Ma` trong Duy Sa?n mo^'ng ti`nh ba.n qua^n.
DDem binh va`o cu+?a Ba('c tha^`n,
Bi'ch ca^u mo^.t phu't mo^ng tra^`n bo+?i ai.
Gie^`ng Le^ khi dda~ ddo^?i do+`i,
Ma(.c tay Duy Sa?n dda(.t ngu+o+`i chu? tru+o+ng
DDa~ to^n con Mu.c y' vu+o+ng,
La.i mu+u phu` la^.p Chie^u hoa`ng co+' sao?
Thi. tha`nh vu+`a lu'c xo^n xao,
La.i ddu+a xa gia' ruo^?i va`o co~i Ta^y,
Lo`ng tro+`i khu+? ta^.t mo+'i hay',
Gie^'t Duy Sa?n la.i mu+o+.n tay gia(.c Tra^`n.
Tu+o+'ng ta`i co`n co' Tra^`n Cha^n,
Nguye^.t giang cho^'ng vo+'i gia(.c Tra^`n ma^'y phen
Ngu.y Tra^`n va`o cu+' DDo^`ng Nguye^n,
Truye^`n ngo^i con ca?, ca?i nguye^n Tuye^n ho`a,
Ca.o dda^`u va`o cu+?a Thi'ch gia`,
Y qui nu+o+ng bo'ng Di dda` ddo^. tha^n.
7. Chi'nh quye^`n tan ra~
Tro+`i sinh ra ho^.i phong tra^`n,
Ma.c DDa(ng Dung la.i cu+o+`ng tha^`n no^?i le^n.
Tra^`n Cha^n tay giu+~ binh quye^`n,
Tre^n ngo+` the^' ca?, du+o+'i ghen ta`i la`nh
Tie^'c thay co' tu+o+'ng can tha`nh,
Tin sa`m ma` no+~ du+'t ti`nh cha(?ng tha.
Vi` ai ga^y go^~i oan gia,
DDe^? cho Nguye^~n Ki'nh la.i ra ba'o thu`.
Kinh su+ kho'i lu+?a mi.t mu`.
Xe loan ra co~i Ba?o cha^u ty. tra^`n.
Nguye^~n Su+ cu~ng dda?ng nghi.ch tha^`n,
Nu+?a na(m phu` la^.p hai la^`n quo^'c vu+o+ng.
Nga`n Ta^y mo^.t co~i chie^'n tru+o+`ng,
Pho' cho Ma.c su'y su+?a sang mo^.t mi`nh.
8. Ma.c DDa(ng Dung chuye^n quye^`n
DDa(ng Dung ca^.y co' co^ng danh,
Thuye^`n ro^`ng, ta'n phu+o+.ng lo^.ng ha`nh so+. chi.
Chie^u To^ng ga(.p lu'c hie^`m nghi,
Nu+?a dde^m le'n bu+o+'c cha.y ve^` Ta^y phu+o+ng.
DDa(ng Dung la^.p la.i Cung hoa`ng,
Ha`nh cung ta.m tru' Ha?i du+o+ng co~i ngoa`i.
Xe loan ve^` dde^'n kinh dda`i,
Sa(~n sa`ng thie^`n chie^'u e'p ba`i sa'ch phong.
Ho.a ta^m tu+` a^'y ca`ng no^`ng
Lu+o+ng cha^u Ta^y no^.i cam lo`ng cho ddang.
xv. Nha` Ma.c (1527 1592)
1. Ngoa.i giao va` no^.i chi'nh cu?a Ma.c DDa(ng Dung
Ma.c ra^`y ro~ ma(.t tie^'m cu+o+`ng,
Tha(ng long truye^`n nu+o+'c, Nghi du+o+ng du+.ng nha`.
Do^~ ngu+o+`i la^'y ve? vinh hoa,
Nhu+ng lo`ng trung nghi~a ai ma` sa' theo.
Ca^`u phong sai su+' Ba('c trie^`u,
Da^ng va`ng, no^.p dda^'t nhie^`u ddie^`u do^'i Minh.
Le^ tha^`n co' ke? trung trinh,
Tri.nh Ngung sang dde^'n Ba('c ddi`nh to? ke^u.
Minh tham le^~ ha^.u cu?a nhie^`u,
Phu. ti`nh trung nghi~a, que^n ddie^`u thi. phi.
DDa(ng Dung tho?a chu+o+'c gian khi,
Tuo^?i cao ro^`i la.i truye^`n ve^` DDa(ng Doanh.
Ma~ giang dda^`u xu+o+'ng nghi~a thanh,
Ga^`n xa dda^u cha(?ng nu+'c ti`nh ca^`n vu+o+ng.
DDu+o+.c thua ma^'y tra^.n chie^'n tru+o+`ng.
Nghi`n thu tie^'t nghi~a dda' va`ng lu+u danh.
2. Nguye^~n Kim kho+?i nghi~a phu` Le^
Ca`nh Le^ co' ddo^. ta'i vinh,
Xui ne^n ta' me^.nh tro+`i sinh tha'nh hie^`n.
DDu+'c vua Trie^.u to^? ta le^n,
Ca^'t qua^n phu` nghi~a giu'p ne^`n trung hu+ng,
Sa^`m cha^u y? the^' nguo^`n ru+`ng,
Mu+o+`i na(m khai tha'c ma^'y tu+`ng nu+o+'c non,
Du` khi ddi?nh to^. suy mo`n,
Cu+o+ng tru` chu+a na't va^~n co`n to^n Le^.
Trang to^ng lu+u la.c ti`m ve^`,
Chia binh Thu'y dda?, mo+? co+` Ai lao.
Lo^i du+o+ng mo^.t tra^.n binh giao,
Pha' tan nghi.ch dda?ng tie^'n va`o Nghe^. an
Co? hoa mu+`ng ru+o+'c xe loan,
Tho^? ha`o u+'ng nghi~a da^n gian nu+'c lo`ng,
Ta^y ddo^ que't sa.ch bu.i ho^`ng,
Da(.m tra`ng tha(?ng tro? ngo.n ddo`ng tra`ng khu
He.n nga`y va`o to+'i DDo^ng ddo^,
Mo^.t hai thu phu.c co+ ddo^` thu?a xu+a.
DDo^.c sao ha`ng tu+o+'ng tie^'n du+a!
Tru+o+'c dinh Ngu~ tru+o+.ng bo^~ng mo+` tu+o+'ng tinh.
3. Tri.nh Kie^?m tie^'n qua^n ra Ba('c
Tie^'c thay co^ng nghie^.p thu`y tha`nh,
De^? cho Tri.nh Kie^?m thay mi`nh tho^'ng qua^n
Sa'u na(m vu+`a ho^.i hanh trua^n,
DDi?nh ho^` dda^u dda~ dde^'n tua^`n ma^y che.
Trung to^ng nho+` ca^.y du+ uy,
Ma.c tha^`n ma^'y ke? cu~ng ve^` hie^.u trung.
Bie^.n dinh qua^n ma.nh, tu+o+'ng hu`ng,
Bo^'n phu+o+ng ha`o kie^.t nu+'c lo`ng y quang.
DDo^ng kinh tro? ngo.n vie^.t va`ng,
Phu'c Nguye^n Ma.c chu'a cha.y sang Kim tha`nh.
Tha^`n phu` thuye^`n gia~ le^nh dde^nh,
La.i co`n Ki'nh DDie^?n ddeo ti`nh qua^'y tre^u.
Quan binh theo ngo.n thu?y trie^`u,
Duye^n giang mo^.t tra^.n, nu+o+'c be`o cha?y tan.
Anh to^ng no^'i nghie^.p gian nan,
Ta^y ddo^ mo^.t gia?i giang san co~i nha`.
Ma.c va`o xa^m nhie^~u Thanh hoa,
Tha'i su+ Tri.nh Kie^?m la.i ra tie^~u bi`nh.
4. Nguye^~n Hoa`ng va`o Ho'a Cha^u
Ho'a cha^u co' dda^'t bie^n tha`nh,
Bo^'n be^` so+n ha?i tro+`i da`nh kim thang.
Tri.nh co^ng ta^u vo+'i Le^ hoa`ng,
Cho.n ngu+o+`i ra giu+~ mo^.t phu+o+ng tha`nh da`i.
Ba?n trie^`u Tha'i to^? hu`ng ta`i,
Gio'ng co+` ra tra^'n co~i ngoa`i tu+` dda^y.
Vie^.t mao khi dda~ dde^'n tay,
Hoa`nh so+n mo^.t gia?i mo+'i ga^y co+ ddo^`.
5. Tri.nh Ma.c pha^n tranh
Ma(.t trong dda`nh dda~ kho?i lo,
Tri.nh co^ng chuye^n y' tri` khu co~i ngoa`i.
Qua^.n Gia, qua^.n DDi.nh ma^'y ngu+o+`i,
Hu+ng, Tuye^n binh ho+.p ca'c no+i the^m da^`y.
Ma.c da^`n suy ye^'u tu+` nay,
Va^.n Le^ xem dda~ dde^'n nga`y tru`ng hanh.
DDem qua^n ve^` giu+~ Ta^y kinh,
Be^? Thanh la.i la(.ng ta(m ki`nh nhu+ kho^ng.
Nha^n khi Ma^.u Ho+.p a^'u tru`ng,
Mo+? ddu+o+`ng Pho^' ca't, qua so^ng Bo^` dde^`.
Ma.c va`o, qua^n la.i ru't ve^`,
Ma.c lui, qua^n la.i bo^'n be^` ke'o ra.
Tuye^'t su+o+ng tra(m tra^.n xo^ng pha,
Tri.nh Co^ng vi` nu+o+'c cu~ng dda` ca^`n lao.
6. Tri.nh Tu`ng cha^'p chi'nh
Tuo^?i gia` vu+`a gia?i tie^'t mao,
Con la` Tri.nh Co^'i la.i va`o ddo^?ng nhung.
Kie^u hoang quen tho'i con do`ng,
Binh quye^`n la.i dde^? Tri.nh Tu`ng thay anh,
Co^'i, Tu`ng mo^.t go^'c ddo^i ca`nh,
Vinh kho^ dda~ kha'c, a^n ti`nh cu~ng khue^,
Anh em ma^u thua^~n hai be^`,
Thu+`a co+ Ma.c la.i ke'o ve^` no^.i xa^m.
Ma.c lui, Tu`ng mo+'i manh ta^m,
Ngoa`i tru+o+ng thanh the^', trong ca^`m quye^`n cu+o+ng.
La.i mu+u ta`n ha.i trung lu+o+ng,
Va`ng ddu+a ngoa`i cu+?a, bu'a tru+o+ng du+o+'i ma`n.
Ta. ti`nh phu. ta^'m nie^`m ddan,
DDem Le^ Ca^.p DDe^. gie^'t oan no+~ na`o!
Ba(`ng kho^ng no^?i tra^.n ba dda`o,
DDe^? cho xa gia' cha.y va`o Nghe^. an.
Gia' ddie^`n vu+`a mo+'i ho^`i loan,
Lo^i du+o+ng dda~ no^?i tie^'ng oan giu+~a vo+`i.
The^' to^ng con thu+' no^'i ddo+`i,
Tri.nh Tu`ng phu` la^.p cu`ng loa`i gia? danh.
7. Tri.nh Tu`ng die^.t Ma.c
Co~i ngoa`i gia(.c Ma.c tung hoa`nh,
Ba('c ha` ca't cu+' ma^'y tha`nh nha^n da^n.
Gia'ng uy nho+` co' lo^i tha^`n,
Nha^n khi Ma^.u ho+.p dde^'n tua^`n thie^n tru
Ma.c tha^`n ma^'y ke? vu~ phu,
Sao mai la'c dda'c, la' thu ru.ng ro+`i.
Xua^'t binh vu+`a ga(.p co+ tro+`i,
DDu+o+`ng ghe^`nh len lo?i ra ngoa`i Thie^n quan.
Tra`ng khu mo^.t lo^'i duye^n san,
Huye^.n cha^u gio' lu+o+'t, Tra`ng an lu+?a no^`ng.
Bo? tha`nh, Ma.c cha.y qua so^ng,
DDuo^?i sang Phu+o+.ng nho+~n ddu+o+`ng cu`ng mo+'i tho^i,
Ke^? tu+` Ngu.y Ma.c tie^'m ngo^i,
Na(m ddo+`i truye^`n ke^' sa'u mu+o+i na(m cha^`y.
Tra^`n ai que't sa.ch tu+` ra`y,
Ve^` kinh ban ye^'n, tie^.c ba^`y thu+o+?ng co^ng.
xvi. Nha` Le^ Trung hu+ng (Vua Le^ Chu'a Tri.nh: 1593 1729)
1. Giao thie^.p buo^?i dda^`u vo+'i Trung hoa
Mo+'i sai su+' gia? ca^`u phong,
Nghe gie`m, Minh ha~y co`n lo`ng tin nghi.
Sai quan ho^.i kha'm mo^.t ky`,
Phong la`m DDo^ tho^'ng, co+ mi go.i la`!
Phu`ng Khoan su+' tie^'t cu~ng gia`,
Bie^?u tu+` bie^.n chie^'t tha^.t dda` thie^'t minh.
Ma^'y lo+`i o^n du. ddinh ninh,
Phong vu+o+ng co`n ddo+.i bie^?u tinh co' nga`y.
2. Tri.nh Tu`ng xu+ng chu'a
Ho^? lui, lang to+'i khe'o thay!
Ma.c kia vu+`a de.p, Tri.nh na^`y la.i le^n.
Tu`ng xem ca(n cu+' dda~ be^`n,
Co^ng danh ca`ng thi.nh, uy quye^`n ca`ng cao.
Ro+~ ra`ng ngo.c sa'ch, tinh bao,
Gia phong Nguye^n su'y, du+. va`o su?ng chu+o+ng
Bi`nh an la.i tie^'n tu+o+'c vu+o+ng,
Ga^`y ne^n tie^'m thie^'t, mo+? ddu+o+`ng kha?i du.
Ki'nh To^ng co`n ddo^. a^'u co^,
DDo^'ng lu+o+ng ai ke? xanh phu` va.c Le^?
Trie^`u tha^`n nhu+~ng lu~ Bu`i Khue^,
La.i ti`m Ma.c nghie^.t theo ve^` Ki'nh Cung.
Nghi du+o+ng tro ta('t la.i no^`ng,
Thi. tha`nh no^?i a'ng bu.i ho^`ng bo+?i ai?
Nha^n khi gia' ngu+. ra ngoa`i,
Thu+`a hu+ Ma.c la.i va`o no+i ddo^ tha`nh.
Quan qua^n ra dda'nh la.i bi`nh,
Tha(.ng du+ mo+'i pha't tu+. Thanh ngu+. ve^`.
Cho^ng gai tuy sa.ch mo.i be^`,
Ma` trong quye^`n ca? chuye^n ve^` mo^.t tay.
Bo^'n phu+o+ng tai bie^'n dda~ dda^`y,
DDa^`m kho^, nu'i lo+?, ca't bay mu` tro+`i
Cha(?ng qua tra(m su+. ta.i ngu+o+`i,
Ga^~m co+ hu+u cu+~u bie^'t ddo+`i thi.nh suy.
Su'ng dda^u phu.c tru+o+'c ddu+o+`ng ddi,
DDe^? cho Tri.nh chu'a la.i nghi Le^ hoa`ng.
Sinh con ga(.p ddu+'a vo^ lu+o+ng,
Cha^u lie^n sao no+~ que^n ddu+o+`ng qua^n tha^n?
3. Tri.nh Tra'ng ta(ng quye^`n phu? chu'a
Thu+`a gia theo lo^'i cu+o+`ng tha^`n,
Vua Le^, chu'a Tri.nh nha^n tua^`n dda~ quen,
Tha^`n to^ng vu+`a mo+'i ca?i nguye^n,
Sa'ch phong Tri.nh Tra'ng dda~ ban tu+` gio+`.
Tha`nh ddo^ quye^`n tro.ng ho+n xu+a,
Nha` Le^ cu~ng mo^.t gia?i thu+`a ma` tho^i!
Nu+o+'c nha` ddang buo^?i ye^n vui,
Xin vua xuo^'ng chie^'u truye^`n ngo^i nhe~ gi`?
Cha(?ng qua la` da. gian khi,
La`m cho ro~ ma(.t phu'c uy tu+. nha`.
Cha^n To^ng tuo^?i mo+'i mu+o+`i ba,
Hu+~ng ho+` quye^`n chu'a, ngo^i cha ma(.c lo`ng.
Quo^'c vu+o+ng Minh mo+'i ca?i phong,
Ba?y na(m li.ch so^' vu+`a chung mo^.t ddo+`i
Xoay quanh mo+'i to? dda.o tro+`i,
Ba'u thie^ng ddem la.i cho ngu+o+`i truye^`n gia
Tha^`n to^ng thay giu+~ nghie^.p nha`,
Thu+o+.ng hoa`ng la.i ddo^?i ma(.t ra ta^n hoa`ng.
Tho+` o+ co+` dda.o nha` va`ng,
Chi'nh quye^`n pho' ma(.c Tri.nh vu+o+ng, bie^'t gi`.
Nha` Minh thuo+? a^'y dda~ suy,
Mu+o+.n binh la.i sa('p nho+` uy cu+o+`ng tha^`n.
Sa('c phong chie^'u du. a^n ca^`n,
Pho' vu+o+ng Tri.nh la.i the^m pha^`n to^n vinh.
Ca? gia^`u sang, lo+'n quye^`n ha`nh,
Giang so+n chung mo^.t trie^`u ddi`nh chia ddo^i.
4. Tri.nh Ta.c dda'nh Nguye^~n va` Ma.c
Tie^'m phong, Tri.nh Ta.c no^'i ngo^i,
Tu+o+'c vu+o+ng mi`nh la.i ta`i bo^`i cho con.
Ca`n cu+o+ng nga`y mo^.t suy mo`n,
Cuo^.c ddo+`i chi`m no^?i, ai co`n hie^.u trung,
Ba?n trie^`u mo+? da^'u Ky` phong,
Tha'nh tha^`n truye^`n do~i mo^.t lo`ng to^n Le^.
Quye^`n gian gia^.n Tri.nh nhie^`u be^`,
Sa('c sai Chie^u, Thua^.n kha('c ky` tie^'n chinh.
Sa'u na(m ro^`i mo+'i ba~i binh,
Lu~y da`i co`n da^'u uy linh dde^? truye^`n.
Va^.n Le^ co`n buo^?i trua^n chuye^n,
Huye^`n to^ng tho+ a^'u dde^? quye^`n Ta^y vu+o+ng.
DDa(?ng uy dda~ bie^'n le^~ thu+o+`ng,
Va`o cha^`u kho^ng la.y, mie^'u ddu+o+`ng co' ai?
Thie^n nhan la.i muo^'n sa'nh vai,
Giu+o+`ng ngo^`i ddem dda(.t be^n no+i ngu+. tie^`n.
Do.c ngang du+o+'i phu? tre^n dde^`n,
Mo^'ng ti`nh ca?i bo^. ga^y ne^`n tranh vu+o+ng.
Vu~ co^ng la.i muo^'n pha^'n du+o+ng,
DDem qua^n dda'nh Ma.c la.i sang Cao bi`nh.
Ma.c va`o ca^`u vie^.n Ye^n kinh,
Phong la`m DDo^ tho^'ng tung hoa`nh co~i xa.
Bo^'n cha^u rie^ng mo^.t so+n ha`,
Danh tuy phu. Ha'n, thu+.c la` the^ Ngo^.
Gia to^ng vu+`a no^'i co+ ddo^`,
Xe loan dda~ giu.c tri` khu ra ngoa`i.
Pho`ng bie^n dda~ co' tu+o+'ng ta`i,
Qua^n ta mo^.t tra^.n, lu~y da`i pha' tan,
Ma~ dda^`u dda~ tro+? quy an,
Ha` trung Tri.nh la.i dda(.t quan lu+u ddo^`n.
5. Tri.nh Ca(n va` nha` Thanh
Ve^` nha` la^.p la.i Tri.nh Co^n (Ca(n)
Nam vu+o+ng theo lo^'i quye^`n mo^n mo^.t do`ng.
DDe^m nga`y bi' ca'c thong dong,
Va(n tha^`n thay ddo^?i va`o trong chu+.c ha^`u,
Quo^'c Trinh tham tu.ng o+? dda^`u,
Bo+?i sao ne^n no^~i ga^y thu` u+u binh?
Hy to^ng hoa`ng dde^. thay anh,
Ngo^i kho^ng luo^'ng giu+~, quye^`n ha`nh ma(.c ai!
Ba^'y la^u chie^'m giu+~ co~i ngoa`i,
Ha~y co`n Ma.c nghie^.t ma^'y ddo+`i dde^'n nay.
Di thu+ sang vo+'i Qua?ng ta^y,
Mo^.t la^`n ho^.i tie^~u tu+` na`y cha.y xa.
Qua^n Thanh xa^m chie^'m dda^'t ta,
Vi. xuye^n, Ba?o la.c, Na` oa, Lo^.c bi`nh.
Tho^? quan la.i co' tu+ ti`nh,
Tham va`ng ddem gio+'i ke^. chuye^?n di.
6. Trie^`u tha^`n nha` Le^
Be^n ngoa`i xa^m tu+o+'c nhie^`u be^`,
O+? trong chi'nh su+. chi?nh te^` ddu+o+.c bao?
Le^~ gi` ho+n le^~ bang giao,
Ma` cho quan thi. ddu+'ng va`o dda^`u ban.
The^' ma` nhu+~ng ke? cu+ quan,
Cu~ng dda`nh ngoa?nh ma(.t cho toa`n to^n vinh.
Ta.i trie^`u ma^'y ke? tra^m anh,
Nguye^~n DDang, DDo^`ng Tra.ch co^ng thanh mo^.t ddu+o+`ng.
The^' Vinh ta`i ho.c u+u tru+o+`ng,
Nguye^~n Ha`nh, Ha` Mu.c va(n chu+o+ng cu~ng gia`.
Bo+?i ai thie^n ha. a^u ca,
Cha(?ng quan tham tu.ng Va~n ha` la` chi?
Bo+?i ai thie^n ha. sa^`u bi,
Cha(?ng quan tham tu.ng Le^ Hy ha~nh tha^`n?
Ti'nh ddi nghi~ la.i xa ga^`n,
Nhie^`u pha^`n vi` Tri.nh, i't pha^`n vi` Le^.
Mo^`i gia^`u sang dda~ say me^,
La^'y ai chi? tru. la`m bia trong ddo+`i!
7. Nhu+~ng vie^.c ca?i ca'ch ve^` tho+`i Tri.nh Cu+o+ng
Du. to^ng no^'i giu+~ ngo^i tro+`i,
Tri.nh Cu+o+ng chuye^n che^' theo loa`i co^' gia
Lu.c phie^n la.i dda(.t tu+ nha,
Bao nhie^u ta`i phu' dde^`u la` ve^` tay.
Ca'c quan tra^'n thu? mo+'i thay,
Hu+ng Tuye^n tho^'ng ha.t tu+` ra^`y chia hai.
Vu~ tha^`n mo^~i tra^'n mo^.t ngu+o+`i,
DDe^? cho vu+~ng the^' ma(.t ngoa`i phie^n ly.
La^'y na(m ddie^`u kha?o tra^'n ti,
Cu+' trong ddie^'n to^'i ma` suy hay he`n.
Tha^?m hi`nh dda(.t vie^.n phu? tie^`n,
Sai quan tra kie^.n thay quye^`n pha'p ti.
Vu~ khoa mo+'i dda(.t phe'p thi,
Ho?i ddu+o+`ng thao lu+o+.c, thu+? nghe^` dao cung.
Ba tru+o+`ng phu'c thi' dda~ xong,
DDe^` danh ta.o si~ ba?ng ro^`ng cu~ng vinh.
Ke'n the^m tu+' tra^'n binh ddinh,
Ve^. qua^n mo+'i dda(.t sa'u dinh tu+` ra^`y.
Co^ng tu+ ddie^`n tho^? xu+a nay,
Sai qua^n kha'm dda.c san tay da^n cu`ng
Tua^`n ha`nh co' su+' khuye^'n no^ng.
Giu+~ gi`n dde^ lo^., xe't trong da^n ti`nh.
DDem thu+ bie^.n vo+'i nha` Thanh,
Mo? ddo^`ng, mo? ke~m la.i gia`nh ve^` ta.
La^.p bia tre^n DDo^? chu' ha`,
Gio+'i cu+o+ng tu+. ddo' mo+'i la` pha^n minh.
Qui mo^ cu~ng muo^'n su+'c bi`nh,
Ma` lo`ng la(ng tie^'m tu+. mi`nh ra chi?
La^.p phu? ddu+o+`ng o+? Co^? bi,
Toan ddem kinh quo^'c do+`i ve^` co^' hu+o+ng
DDo^ng cung dda~ la^.p Duy Tu+o+`ng,
Bo^~ng kho^ng la.i ddo^?i Duy Phu+o+`ng co+' sao?
xvii. Nha` Le^ suy vi (Tri.nh Nguye^~n pha^n tranh: 1729 - 1782)
1. Chi'nh sa'ch ddo^`i ba.i cu?a Tri.nh Giang
Tri.nh Giang quen lo^'i gian ha`o.
Trua^'t ngo^i Vi~nh Kha'nh ha~m va`o to^.i nha^n.
Thua^`n To^ng dda(.t bo? ma^'y la^`n,
Phu'c uy ma(.c su+'c cu+o+`ng tha^`n mo+'i ghe^.
Y' to^ng co`n tuo^?i ha`i dde^`
Danh tuy chi'nh tho^'ng , quye^`n ve^` pho' vu+o+ng.
Tri.nh ca`ng da^m ngu+o+.c kie^u hoang,
DDe^m nga`y luo^'ng nhu+~ng tham ddu+o+`ng vui cho+i.
Da^'u xe giong ruo^?i quanh tro+`i,
Su+?a sang ca?nh Pha^.t, ve~ vo+`i ddo^.ng tie^n.
Quy`nh la^m, Hu+o+ng ha?i, Ho^` thie^n ,
Cu?a thie^n ha. cha^'t cu+?a thie^`n bie^'t bao?
Kho ta`ng nga`y mo^.t tie^u hao ,
Ba'n khoa, mua tu+o+'c tie^`n va`o sa'u cung
Pho' vu+o+ng co`n chu+?a cam lo`ng,
Thu+o+.ng vu+o+ng la.i gia? sa('c ro^`ng nha` Thanh.
To^.i tro+`i ke^? dda~ qua'nh doanh ,
Sao cho nghie^.p ba'o dde^'n mi`nh mo+'i tho^i.
Bo^~ng dda^u mo^.t tie^'ng thie^n lo^i ,
Tha^'t kinh ngo+ nga'c nhu+ ngu+o+`i chu+'ng ddie^n.
O+? hang la.i go.i cung tie^n,
DDe^? ddoa`n no^.i thu. chuye^n quye^`n lo^.ng uy .
2. Su+. loa.n la.c o+? Ba('c ha`
Lo`ng ngu+o+`i dda^u cha(?ng ba.n ly ,
E^'ch ke^u, a'c ho.p thie^'u gi` ga^`n xa!
So+n nam co' gia(.c Nga^n gia`,
Nguye^~n Cu+`, Nguye^~n Tuye^?n a^'y la` gia(.c DDo^ng.
So+n ta^y: nghi.ch Te^', nghi.ch Bo^`ng ;
DDo^.ng ngoa`i ba ma(.t, nho^.n trong bo^'n be^`.
Na(`m hang Tri.nh co' bie^'t gi`!
Qua^.n Ba`o, qua^.n Thu+.c ddua bi` tranh co^ng.
3. Tri.nh Doanh va` Le^ Hie^?n to^ng
Pho' vu+o+ng quen lo^'i nha` do`ng,
Cha(?ng pho` Tri.nh thi. sao xong vie^.c ddo+`i?
Nguye^~n co^ng Qui' Ca?nh ma^'y ngu+o+`i,
Va`o trong ddi.nh sa'ch ra ngoa`i die^.u binh .
Cu`ng nhau phu` la^.p Tri.nh Doanh,
Tha'i vu+o+ng Tri.nh la.i to^n anh la`m vi`.
Sai quan kinh lu+o+.c bo^'n be^` ,
Kha?i ca ma^'y khu'c dde^`u ve^` ta^'u co^ng .
Co+ mu+u Tri.nh cu~ng gian hu`ng,
Nghi~ mi`nh chuye^n tie^'m a('t lo`ng ai u+a.
Co' Le^ mo+'i co' dde^'n gio+`,
Pha?i ca^`u hie^`n ddu+'c dde^? nho+` phu'c chung .
Ki`a ngu+o+`i ma('t phu+o+.ng ra^u ro^`ng,
Duy Die^u vo^'n cu~ng la` do`ng tha^`n minh .
Ha. dda`i khua^'t bo'ng tie^`n tinh ,
Khuo^n thie^ng co`n dde^? mo^.t ca`nh phu'c chi .
Hay dda^u ca^`u u+'ng cu~ng ky`,
Bo^~ng xui Tri.nh chu'a ta.m di ra ngoa`i.
Vu~ co^ng mo^.t gia^'c hie^n mai,
Mo+ ma`ng du+o+`ng tha^'y phong ta`i dde^' vu+o+ng .
Tinh ky` nha~ nha.c la. nhu+o+`ng,
Tha'i bi`nh nghi ve^. ro~ ra`ng cha(?ng ngoa.
Sa'ng mai vu+`a mo+'i ti?nh ra,
Duy Die^u xa?y dde^'n cho+i nha` la. sao?
Tha^'y ngu+o+`i ma` nghie^.m chie^m bao,
Mo+'i hay tra^~m trie^.u u+'ng va`o tu+. nhie^n.
Nghe lo+`i Tri.nh mo+'i phu` le^n,
Hie^?n to^ng tu+` a^'y chi.u truye^`n no^'i ngo^i.
4. Tri.nh Doanh va` Tri.nh Sa^m de.p loa.n
Va^.n Le^ dde^'n lu'c suy ddo^`i,
Cha('p tay ru? a'o la(.ng ngo^`i ma(.c ai.
Ga(.p khi nhie^`u vie^.c cho^ng gai,
Loa.n trong Ba phu?, gia(.c ngoa`i bo^'n phu+o+ng
Va(n tha^`n co' ke? pha^'n du+o+ng ,
Pha.m co^ng DDi`nh Tro.ng go^`m ddu+o+`ng lu+o+.c thao .
Phao so+n tro? ngo.n co+` dda`o,
Nguye^~n Cu+` dda~ pha', Nguye^~n Ca^`u cu~ng tan.
Nguye^~n Phu+o+ng cu+' DDo^.c to^n so+n ,
Tuye^n, Hu+ng la` dda^'t, la^m man la` nha`.
Tri.nh vu+o+ng quye^'t chi' xo^ng pha,
Huye^.t sa`o que't sa.ch, binh xa mo+'i ve^`.
Quye^`n gian ke^' ta^.p quen le^` ,
Tri.nh Sa^m la.i cu~ng si'nh nghe^` vu~ co^ng.
Ma.nh thie^n hang tha(?m nu'i cu`ng,
Ha~y co`n Hoa`ng Cha^'t la^m tu`ng a^?n tha^n.
Sai DDoa`n Nguye^~n Thu.c ddem qua^n,
Cu`ng ru+`ng sa(n thu' mo^.t la^`n mo+'i thanh .
La.i toan de.p co~i Tra^'n ninh,
Chi?n e ddi.a the^', da^n ti`nh chu+a quen.
DDi.a ddo^` ai khe'o ve~ ne^n,
Thu ngoa`i man ca?nh ve^` be^n khuye^'t ddi`nh .
Ga^`n xa dda~ to? ti`nh hi`nh,
Mo+'i sai chu+ tu+o+'ng dde^` binh dda'nh lie^`n,
Chie^`ng quang tha`nh lu~y vu+~ng be^`n.
Bo^` cho^ng nu'i ca? cu~ng ne^n hie^?m tro+`i.
Bie^'n dda^u tru+?u di.ch la. ddo+`i!
Nu+?a dde^m mo+? lu~y cho ngu+o+`i tie^'n sang.
Bo+?i mu+u Ngu~ Phu'c chie^u ha`ng
Nguye^~n Thie^`u trong la.i ddem dda`ng no^.i co^ng .
Va^.y ne^n Duy Ma^.t the^' cu`ng,
Ho?a vie^m mo^.t phu't co^ dung cu~ng lie^`u.
5. Tri.nh Sa^m dda'nh chu'a Nguye^~n
Ca^.y co^ng Tri.nh mo+'i the^m kie^u,
Ca`ng dda^`y ddu+'c sa('c , ca`ng nhie^`u a'c cai ,
Vu oan no+~ dda(.t ne^n lo+`i,
DDe^? cho tha'i tu+? thie^.t ta`i tho^ng minh.
Phu'c uy chuye^n tie^'m mo^.t mi`nh.
Ma.o gia^`y ddie^n dda?o , nghi~a danh co`n gi`?
The^' ma` va.c ca? duy tri` ,
Bo+?i tie^n lie^.t tha'nh Nam Ky` No^'i ngo^i.
Ne^`n danh pha^.n, dda.o vua to^i,
Gian hu`ng ma^'t vi'a ddu+'ng ngo^`i sao an.
Ba^y gio+` co' gia(.c Ta^y san,
O+? trong la.i co' Phu'c Loan lo^.ng ha`nh .
Thu+`a co+ Tri.nh mo+'i sai binh,
DDu+a thu+ va`o tru+o+'c ke^? ti`nh ngoa.i tha^n .
Ra(`ng: " Toan tru+` ddu+'a lo^.ng tha^`n ,
Cu`ng nhau que't sa.ch bu.i tra^`n co~i Ta^y ."
La' co+` theo ngo.n gio' bay,
Thu+`a hu+ tru+.c dde^? va`o ngay nha` Ho^` .
Phu'c Loan ddem la.i hie^'n phu` ,
Tri.nh binh nha^n the^' tra`ng khu du+o+'i tha`nh.
DDo^i be^n la^.p lu~y pha^n dinh,
Tra^`m than ma^'y tra^.n quan binh hie^?m nghe`o.
DDo^. qua^n no' ba('c phu` kie^`u ,
Thu'y hoa pha^'t pho+'i qua dde`o Ha?i va^n.
Qua?ng nam ddo^`n tru' lu.c qua^n ,
Trong Ta^y ngoa`i Tri.nh, xa ga^`n vo+'i ai?
Thuye^`n ro^`ng va`o be^'n DDo^`ng nai,
Long hu+ng co`n ddo+.i co+ tro+`i co' khi.
6. Tri.nh Sa^m ho?ng mu+u thoa'n ddoa.t
Gio' thu la^`n u'a ca`nh Le^,
A'c bay chu+a bie^'t ddo^~ ve^` nha` ai.
Ngu.y Ta^y ga('m ghe' ma(.c ngoa`i,
Tri.nh Sa^m trong la.i sai ngu+o+`i ca^`u phong.
Vu~ Tra^`n Thie^.u ke^? la` trung,
Ma(.t tuy u+'ng me^.nh , nhu+ng lo`ng va^~n kie^n.
DDo^.ng ddi`nh xa vu+o+.t be` tie^n ,
Tre^n tro+`i du+o+'i nu+o+'c ta^'m nguye^`n sa.ch trong.
Bie^?u tie^n pho' ngo.n dduo^'c ho^`ng,
Nga^.m cu+o+`i the^` vo+'i che'n no^`ng , cho xuo^i.
La`m cho vo+~ ma^.t gian ho^`i ,
Ma` ngu+o+`i chi`m no^?i trong ddo+`i the.n rie^ng.
7. DDa(.ng Thi. Hue^. lo^.ng quye^`n
Xoay va^`n hay co' khuo^n thie^ng ,
Ca`ng gia` co^~i a'c, ca`ng nghie^ng so'ng ti`nh.
Tuye^n phi la` ga'i khuynh tha`nh ,
DDem be^` a^n a'i chuye^n va`nh phu'c uy.
Cu+o+'p quye^`n ddi'ch tru+o+?ng du+.nh be` ddo^`ng mo^ng
Ye^u co+ khi' die^~m ca`ng no^`ng.
Khie^'n ne^n Tri.nh Kha?i sinh lo`ng a^m mu+u.
E khi su+. the^' dda'o dda^`u ,
U+o+'c cu`ng ca'c tra^'n dde^`u va`o giu'p co^ng
DDie^?n thu+ co' ddu+'a ha^`u trong,
Tin lo`ng ne^n mo+'i ngo? cu`ng Ngo^ Nha^m .
Ngu+o+`i sao cha(?ng chu't lu+o+ng ta^m!
Khoa danh dda~ nhu.c, quan tra^m cu~ng hoa`i!
Lo`ng rie^ng tham dda('m mu`i ddo+`i,
Phu. ti`nh tha^`y to+' , ca~i lo+`i phu. tha^n
Quye^'t ddem su+. a^'y cu? tra^`n ,
La`m cho Tri.nh Kha?i mo^.t la^`n cha^u lie^n.
xviii. Cuo^'i ddo+`i nha` Le^ (1783 - 1786)
1. Loa.n kie^u binh o+? kinh tha`nh
Sa^m gia`, Ca'n la.i thie^'u nie^n
Pho' cho Hoa`ng Ba?o giu'p ne^n sao dda`nh?
Tuye^n phi ho.c tho'i buo^ng ma`nh,
Trong du+a du+o+'i ma^.n nha^n ti`nh dde^`u nghi.
O+? trong Kha?i mo+'i thu+`a ky,
Ngoa`i qua^n ba phu? nha^n khi lo^.ng ha`nh
Cu`ng nhau sa'p huye^'t ho^.i minh,
Tro^'ng ho^`i chu+?a du+'t, ca'c dinh dda~ va`o.
Cu+?a tha`nh binh lu+?a xo^n xao,
Mo^.t co+n co? no^.i ca' ao co`n gi`!
Ca'n vong, Kha?i la.i tie^'m vi`,
Phu? binh tu+` a^'y nhie^`u be^` tuye^n kie^u,
Hung ha(ng ngoa`i pho^' trong trie^`u,
Pha' nha` cu+o+'p cu?a, da^.p di`u va`o ra.
DDa^`y ddu+o+`ng nhu+~ng tie^'ng oa'n ta,
Va(n tha^`n, vo~ tu+o+'ng dde^`u la` bo' tay.
2. Nguye^~n Hue^. ra Ba('c la^`n thu+' nha^'t
Tie^'n ddo^`n nghe dde^'n gia(.c Ta^y,
Tie^`m mu+u co`n ra('p ddo+.i nga`y xua^'t chinh.
Co' te^n Nguye^~n Chi?nh ta`i danh,
Nha^n khi tao loa.n ddem mi`nh ha`ng Ta^y.
Co+ quan mu+u lu+o+.c ve~ ba^`y,
Cam lo`ng nu+o+'c cu~, mu+o+.n tay ngu+o+`i ngoa`i.
Ta^y so+n bie^'t to? mo^.t hai,
Chia qua^n thu?y bo^. quye^'t ba`i ke'o ra.
Ngo.n co+` tro^? lo^'i so+n pha,
Ha?i va^n ddo^`n tra^'n, dda^u la` cha(?ng tan?
Ca'nh buo^`m dde` lo+'p cuo^`ng lan,
Ca't dinh, DDo^.ng ha?i qua^n quan cha.y da`i.
Ngu.y Ta^y co`n so+. ma(.t ngoa`i,
Ra('p nga(n Tra`ng lu~y ti'nh ba`i pha^n vu+o+ng
Khe'o dda^u Chi?nh la.i ddu+a ddu+o+`ng,
Ra(`ng: " Trong su+. the^' chi nhu+o+`ng cho ai?
Tu+o+'ng co^ng uy nhu+'c be^n tro+`i,
Na`y co+ pha't tru'c ha(?n mu+o+`i cha(?ng xa.
Ba^'y la^u ho. Tri.nh gian ta`,
Binh kie^u, da^n oa'n a('t la` ba.i vong.
Uy tro+`i ai gia'm tranh phong,
Ha~y xin thu+`a tha('ng ruo^?i giong co~i ngoa`i."
Pha?i cha(ng Hue^. mo+'i nghe lo+`i,
La.i cho Nguye^~n Chi?nh, li~nh ba`i tie^n phong.
La' buo^`m theo ngo.n gio' ddo^ng,
Vu+o+.t qua cu+?a be^? va`o so^ng Vi. Hoa`ng.
Qua^n dung, dda^u mo+'i la. nhu+o+`ng!
Ma~o mao, a'o ddo? cha^.t ddu+o+`ng ke'o ra.
3. Chu'a Tri.nh Kha?i bi. ba('t
Bu.i ho^`ng mo+` mi.t kinh hoa,
Lu.c mo^n, Thu'y a'i ga^`n xa tan ta`nh.
Quye^'t lie^`u Tri.nh mo+'i tha^n chinh,
Ta^y luo^ng gia'p tra^.n qua^n mi`nh dda?o qua
Na`i voi toan tro+? la.i nha`,
Co+` Ta^y so+n dda~ mo+? ra dda^`y tha`nh.
Qua Ha. lo^i ra('p la'nh mi`nh.
Giu+~a ddu+o+`ng ga(.p ddu+'a phu. ti`nh ba('t ra.
4. Nguye^~n Hue^. tra? quye^`n Le^ Hie^?n to^ng
Ngu.y Ta^y vo^'n ke? hung ta`,
Co`n e ngu+o+`i cho^'n Ba('c ha` kho' xong.
Phu` Le^ co' bie^?u ma^.t phong,
Ma(.t ngoa`i trung nghi~a, trong lo`ng gian phi.
Hie^?n to^ng tuo^?i ta'c dda~ suy,
Nghe tin binh bie^'n bie^'t gi` la` dda^u.
Vu+`a khi Nguye^~n Hue^. va`o ha^`u,
Va^'n an la.i ke^? go't dda^`u ddinh ninh.
Ra(`ng: " Nghe ho. Tri.nh cu+o+`ng hoa`nh,
Va^.y ddem qua^n nghi~a que't thanh bu.i tra^`n.
Chu? tru+o+ng mu+`ng tha^'y ddo^ng qua^n.
Tha'i bi`nh ca^y co? ddu+o+.c nhua^`n ho+i mu+a."
Phu'c la`nh chu'c chu+~ cu+?u nhu+.
Cu?a tin ma^'y quye^?n ddo^` thu+ da^ng va`o,
Be^. ro^`ng ban chie^'u tinh bao,
Gia phong Nguye^~n Hue^. ddu+o+ng tra`o quo^'c co^ng.
Ngo.c Ha^n vu+`a tra.c dda`o ho^`ng,
E'p duye^n kim ca?i ke^'t lo`ng sa`i lang,
DDu+o+ng co+n ddo`ng ba'c ngo^?n ngang,
Thu+.c hu+ chu+a to?, bie^'n thu+o+`ng ai tin.
Ho+i ta`n ga^`n tro+? go't tie^n,
La.i vo+`i Nguye^~n Hue^. gu+?i quye^`n quo^'c gia.
Mo^.t hai xin tro+? ve^` nha`,
Bo'ng dde`n, tie^'ng bu'a gia'm la` di duye^n.
5. Qua^n Ta^y so+n ru't ve^` Nam
Ba?o tha`nh kinh ly' dda~ ye^n,
Ngo^i cao pho' la.i cha'u hie^`n thu+`a gia.
Duy Ky` no^'i giu+~ nghie^.p nha`.
Ca?i nguye^n Chie^u tho^'ng mo+'i la` so+ nie^n.
Hue^. co`n lu+u o+? Long bie^n,
Anh la` Nguye^~n Nha.c theo mie^`n la.i ra.
Ru+o+'c mo+`i nga`y tie^'p ddo^i ba,
Be^. tu+`, Nha.c mo+'i la^n la tu+. ti`nh
" DDa^'t, da^n dda^u cu~ng trie^`u ddi`nh,
Giao la^n ro^`i se~ ca^'t mi`nh Nam qui."
Nu+?a dde^m a'm hie^.u cuo^'n ky`
Bao nhie^u ta`i ho'a chuye^n ve^` sa.ch kho^ng.
Bo? Nguye^~n Chi?nh o+? Tha(ng long.
Cu~ng toan ca('t ca'nh mo+? lo^`ng vo+'i ai.
Ve^` que^ Chi?nh mo+'i gia? ba`i,
Ra(`ng va^ng ma^.t chi? ho^`i sai dda^'t nha`.
Mo^. qua^n hu+o+ng do~ng ddem ra,
Ngoa`i la` cho^'ng gia(.c, trong la` giu+~ kinh.
6. Trie^`u ddi`nh vua Le^ Chie^u Tho^'ng
Cu+.u tha^`n ma^'y ke? co^ng khanh,
Thoa'i hu+u dde^? vie^.c mie^'u ddi`nh ma(.c ai?
Ta^n khoa co`n co' mo^.t hai,
Bu`i Du+o+ng, Tra^`n A'n cu~ng ngu+o+`i trung trinh.
Cu`ng nhau phu.ng sa('c trie^.u binh,
Tho^? ha`o cu? ta^.p va`o kinh ho^. tu`y.
Pha^n va^n tranh la^.p nhie^`u be^`,
Ke? pho` Tri.nh Le^., ngu+o+`i suy Tri.nh Bo^`ng.
Ye^'n ddo^ la.i cu+' ta^.p phong,
Nhu+~ng mu+u pho` Tri.nh, que^n lo`ng to^n Le^.
Ma^.u Xu+ng, Ti'ch Nhu+o+~ng ke^? chi,
Phu`ng Co+ co`n bie^'t thi. phi nhe~ thu+o+ng,
Tra'ch thay Tro.ng Te^' ho. Du+o+ng,
Cu~ng trong khoa ba?ng, cu`ng phu+o+`ng ddai ca^n
Sao kho^ng bie^'t nghi~a qua^n tha^`n
Ba^`y mu+u phe^' la^.p sa('p qua^n va^y tha`nh.
Non so^ng co`n ma(.t trie^`u ddi`nh,
Ba.c dden xem tha^'y nha^n ti`nh ma` ghe^.
7. Nguye^~n Hu+~u Chi?nh chuye^n quye^`n
Le^ hoa`ng ca(m gia^.n nhie^`u be^`,
Ma^.t thu+ sai su+' ddu+a ve^` Nghe^. an.
Chi?nh xu+a tuy gia? mu+u gian,
DDu+o+.c thu+ ra^`y mo+'i no+? gan anh hu`ng.
Hi.ch bay dda^u cu~ng nu+'c lo`ng,
Tu+' tha`nh Tu+' ddo^.t qua^n ro`ng ho+n muo^n,
Da(.m tru+o+`ng tha(?ng ruo^?i chinh an
Nghe^., Thanh que't sa.ch ma^'y ddoa`n kie^'n ong,
Ye^'n ddo^ su+'c ye^'u the^' cu`ng,
Theo Du+o+ng Tro.ng Te^' qua vu`ng Ba('c ninh.
DDa.i qua^n tie^'n dde^'n kinh tha`nh,
Long ta^n ngu+. duye^.t, dda.i ddi`nh thu+o+?ng co^ng.
Loan thu+ ban tru+o+'c the^`m ro^`ng
Cha phong Ba(`ng qua^.n, con phong tu+o+'c ha^`u.
Tra(m quan ngo^i thu+' o+? dda^`u,
Ca'nh va^y sum ho.p, phu? la^`u nghe^nh ngang.
xix. Nha` Nguye^~n Ta^y So+n (1787 - 1802)
1. Qua^n Ta^y so+n ra Ba('c la^`n thu+' hai
Bo^'n phu+o+ng la.i ddo^.ng kho'i lang,
Ngu.y Ta^y rie^ng ma(.t ba' vu+o+ng mo^.t tro+`i,
Nha.c, Qui Nho+n; Lu+~, DDo^`ng nai;
Qua?ng Nam, Nguye^~n Hue^.; trong ngoa`i chia nhau.
Nha^n co+ la.i da^'y qua ma^u,
Va(n Nha^m va^ng le^.nh qua^n phu` ke'o ra.
Qua Nghe^. an, dde^'n Thanh hoa,
Tho^? so+n gia'p tra^.n Trinh ha` a'p binh.
Gia(.c ra dde^'n dda^'t Ninh bi`nh,
Chi?nh ddem hai va.n tinh binh quye^'t lie^`u.
Mo^.t dde^m thuye^`n tra'i buo^`m xie^u,
Vi` con so+ sua^'t, dde^`n ddie^`u thua co^ng.
2. Le^ Chie^u Tho^'ng cha.y da`i
Va(n Nha^.m ke'o dde^'n Tha(ng long,
Le^ Hoa`ng tha?ng tho^'t qua so^ng Nhi. ha`.
Ba('c ninh cu~ng dda^'t da^n nha`.
Ba.c thay Ca?nh Thu+o+'c sao ma` ba^'t nha^n!
No+~ na`o que^n nghi~a co^' qua^n
DDo'ng tha`nh kho^ng ru+o+'c, sai qua^n cu+o+'p ddu+o+`ng.
Ngu+. ba`o cu~ng nhuo^.m ma^`u su+o+ng,
Nguye^.t giang, Mu.c thi. nhie^`u ddu+o+`ng gian nguy.
Ta^y binh thu+`a the^' cu`ng truy,
Cha con Nguye^~n Chi?nh mo^.t ky` tra^.n vong.
Ba('t phu canh giu+~ be^n so^ng,
Ki`a Du+o+ng DDi`nh Tua^'n cu~ng mong phu` tri`.
Chu+o+'c dda^u pha?n gia'n mo+'i ky`,
DDe^? cho xa gia' cha.y ve^` Chi' linh.
Vo^.i va`ng chu+a ddi.nh ha`nh dinh,
Ma` DDinh Ti'ch Nhu+o+~ng no+~ ti`nh dduo^?i theo!
Gia?i va^y la.i co' tho^? ha`o,
Lu~ Hoa`ng Xua^n Tu' cu~ng dde^`u ca^`n vu+o+ng,
Thu+`a du+ vu+`a dde^'n Thu?y ddu+o+`ng,
Ke? ve^` ta^'u tie^.p, ngu+o+`i sang dda^`u tha`nh.
Bo^~ng dda^u thuye^`n ba.t va`o Thanh,
Nu+o+'c non man ma'c, qua^n ti`nh nga^?n ngo+.
3. Nguye^~n Hue^. dda(.t chu+'c Gia'm quo^'c o+? Ba('c ha`
Va(n Nha^m tu+. a^'y la.i gio+`,
Vo^~ ve^` si~ to^'t, ddo+.i cho+` chu'a co^ng.
Hue^. sao ta`n nha^~n cam lo`ng,
Mo^.t gu+o+m no+~ quye^'t cha(?ng dong tu+o+'ng tha^`n.
Mo+'i ddo`i ha`o mu.c xa ga^`n,
Xem nha^n ti`nh co' mu+o+`i pha^`n thua^.n kho^.ng?
Nguye^~n Huy Tra.c cu~ng ha`o hu`ng,
Mo^.t thang tie^'t nghi~a quye^'t lo`ng quye^n sinh.
Bie^'t thie^n ha. cha(?ng thua^.n ti`nh,
La^.p ngu+o+`i gia'm quo^'c ddem binh la.i ve^`.
4. Qua^n nha` Thanh sang nu+o+'c ta
Le^ Hoa`ng trua^n kie^?n nhie^`u be^`,
Me. con ca'ch tro+? bie^'t ve^` no+i dda^u?
Tha'i tu+` la.c to+'i Long cha^u,
Tho^? quan do` ho?i ti`nh dda^`u thu?y chung.
Cu+' lo+`i dda.t dde^'n Qua?ng ddo^ng,
Ga(.p To^n Si~ Nghi. cu~ng lo`ng mu.c la^n,
Mo^.t phong bie^?u ta^'u chi'n la^`n,
Ca`n long co' y' a^n ca^`n vi` Le^.
DDe^`n ro^`ng ban a^'n tu+? ne^,
DDem qua^n bo^'n ti?nh trao ve^` mo^.t tay.
Nam quan tha(?ng lo^'i ddu+o+`ng may,
Ta('t qua tra^'n La.ng, sang ngay so^ng Ca^`u.
Ta^.p co^ng pha' tra.i No^.i ha^`u,
Theo ddu+o+`ng Kinh ba('c, to+'i dda^`u Nhi. giang.
Ru+o+.u tra^u dda^u dda~ sa(~n sa`ng,
Vua Le^ mu+`ng tha^'y ddo'n dda`ng khao binh.
To^n co^ng qua^n le^.nh tu'c thanh,
To+ ha`o cha(?ng pha.m, ta^'m tha`nh cu~ng phu
Qua so^ng mo+'i ba('c ca^`u phu`,
Ta^y luo^ng qua^n ddo'ng, DDo^ng ddo^ ngu+. va`o.
Quo^'c vu+o+ng sa(~n a^'n tay trao,
Truy tu`y thu+o+?ng ke? co^ng lao nho.c nha(`n.
5. Trie^`u ddi`nh tho+`i Le^ ma.t
Bao nhie^u ha`o kie^.t xa ga^`n,
DDua nhau dde^`u dde^'n cu+?a qua^n dda^`u tha^`m
Xu+a sao va('ng ve? ho+i ta(m!
Ra^`y sao hie^.p lu+.c ddo^`ng ta^m la('m ngu+o+`i!
Vie^m lu+o+ng mo+'i to? tho'i ddo+`i.
Da. trong dda~ cha'n, ma(.t ngoa`i cu~ng khinh.
Song ma` y? the^' nha` Thanh.
Tho+` o+ vo+'i ke? nu+o+'c mi`nh ma(.c ai!
Co+ mu+u nhu+~ng cha('c lu+ng ngu+o+`i.
DDe^? cho dda^'t nu+o+'c trong ngoa`i ma^'t tro^ng!
6. Quang Trung dda.i pha' qua^n Thanh
Qua^n Thanh dda~ ddu+o+.c Tha(ng long,
Mo^.t hai ra(`ng the^' la` xong vie^.c mi`nh.
Du`ng da(`ng cha(?ng chi.u tie^'n binh,
Nha'c ddu+o+`ng pho`ng thu?, mo^'ng ti`nh dda~i hoang.
Ngu.y Ta^y nghe bie^'t so+ pho`ng,
Gia? ddie^`u ta. to^.i, quye^'t ddu+o+`ng ca^'t qua^n.
Da(.m tra`ng na`o co' ai nga(n,
Thu+`a hu+ tie^'n bu+'c dde^'n ga^`n Tha(ng long.
Tru+.c khu dde^'n lu~y Nam ddo^`ng,
Quan Thanh da^~u ma^'y anh hu`ng ma` ddang?
Vua Le^ khi a^'y vo^.i va`ng,
Cu`ng To^n Si~ Nghi. sang dda`ng Ba('c kinh.
Qua so^ng la.i so+. truy binh,
Phu` kie^`u che'm du+'t, qua^n mi`nh tha'c oan.
7. Cuo^.c lu+u vong cu?a Le^ Chie^u tho^'ng
Nga^?n ngo+ dde^'n a?i La.ng so+n,
Theo sau co`n co' qua^n quan ma^'y ngu+o+`i.
Ca^`m tay Si~ Nghi. than gia`i,
Vi` mi`nh kie^?n bo^. ne^n ngu+o+`i luo^'ng co^ng,
Nhe~ dda^u la.i gia'm ba^.n lo`ng,
Xin ve^` dda^'t cu~ dde^? mong ta'i ddo^`.
To^n co^ng cu~ng co' tie^n tru`,
DDa~ da^ng mo^.t bie^?u xin ca^`u vie^.n binh.
Que^' la^m co`n ta.m tru' mi`nh,
Bo^~ng dda^u nghe chie^'u nha` Thanh trie^.u ve^`.
Phu.ng sai co' su+' ho^. tu`y,
Su+. dda^u la.i ga(.p nhu+~ng be^` tro+? nan.
Su+' tha^`n la` Phu'c Khang An,
DDa~ e xa ca'ch, ta.i toan do^'i lu+`a.
Da^`n da` nga`y tha'ng thoi ddu+a,
Le^ hoa`ng luo^'ng nhu+~ng ddo+.i cho+` Ye^n kinh.
Ta^'c gang kho^n to? su+. ti`nh,
De~ xem xon Ta.o giu'p mi`nh hay kho^ng?
Tu+` khi tam pha^?m gia phong,
Mo+'i hay Thanh dde^' cam lo`ng the^' tho^i!
Lo+~ la`ng dde^'n bu+o+'c xa xo^i,
Nhu+ng trong dda.o chu'a nghi~a to^i cha(?ng do+`i.
Le^ Ha^n, Le^ Quy'nh ma^'y ngu+o+`i,
Nhu+ To`ng, I'ch Hie^?u cu~ng lo+`i the^. minh,
To`ng vong dde^`u ke? trung trinh,
Ma~ ddo^`ng khen cu~ng co' ti`nh to^n qua^n.
Vua Le^ phu't la'nh co~i tra^`n,
Non so^ng ca'ch die^~n ma^'y la^`n xa xa,
Bi`nh Ta^y nho+` Tha'nh trie^`u ta,
Ke? ga^`n an cho^'n, ngu+o+`i xa ti`m ve^`,
Sang Thanh ma^'y ke? theo Le^,
Co`n ai cu~ng ddo^.ng lo`ng que^ nga^.m ngu`i.
Va^.n Le^ dde^'n the^' la` tho^i,
Ba tra(m sa'u chu.c na(m ro^`i co`n chi?
8. To^?ng ke^'t
Mo+'i hay co' thi.nh, co' suy,
Hang sa^u, nu'i ca? co' khi ddo^?i do+`i.
Tru+o+'c sau ti'nh la.i tra(m ddo+`i,
Co' tro+`i, co' dda^'t, co' ngu+o+`i chu? tru+o+ng.
Khai tie^n la` ho. Ho^`ng Ba`ng,
Thu.y thay, Trie^.u ddo^?i thu+o+`ng thu+o+`ng suy di,
Ro^`i ra ho+.p ho+.p chia chia,
Tra?i DDinh, Le^, Ly', Tra^`n, Le^ ma^'y ddo+`i,
Thie^'u chi chuye^.n va~n dda^`y vo+i!
Hie^'m ddie^`u dda('c tha^'t, hie^'m ngu+o+`i thi. phi!
La.i co`n nhie^`u vie^.c ti'n nghi,
Su+. muo^n na(m cu~ che'p ghi ra`nh ra`nh.
Bu't son va^ng me^.nh ddan ddi`nh,
Ga'c le^ la^`n gio+? su+? xanh muo^n ddo+`i.
Chuye^.n xu+a theo sa'ch die^~n lo+`i,
Pha?i cha(ng xin dda~ gu+o+ng Tro+`i ra.ng soi.
DDa.i Nam Quo^'c Su+? die^`n ca
Le^ Ngo^ Ca't & Pha.m DDi`nh Toa'i