Thie^.n Giao, 27, 6/03
Cuo^.c dda^'u tranh giai ca^'p ddu+o+.c Marx gia?i thi'ch ddo+n gia?n
nhu+ sau: mo^.t va`i tu+ ba?n na('m ta^'t ca? phu+o+ng tie^.n sa?n
xua^'t va` tha^u to'm ta^'t ca? gia' tri. ddu+o+.c ta.o ra, trong khi
tuye^.t dda.i dda so^' ngu+o+`i lao ddo^.ng chi? ddu+o+.c hu+o+?ng
mo^.t pha^`n ra^'t nho? gia' tri. ddo'. Su+. che^nh le^.ch nga`y ca`ng
sa^u dda^.m giu+~a gio+'i tu+ ba?n va` gio+'i lao ddo^.ng cuo^'i cu`ng
se~ da^~n dde^'n cuo^.c ca'ch ma.ng trong ddo' gio+'i lao ddo^.ng
tro+? tha`nh ngu+o+`i na('m quye^`n va` la`m chu?. Marx ke^u go.i
mo^.t cuo^.c dda^'u tranh giai ca^'p du+.a tre^n ddie^`u ma` o^ng go.i
la` Bi`nh DDa(?ng, tu+'c la` kho^ng co' ngu+o+`i la`m co^ng va`
ngu+o+`i la`m chu?. Khi kho^ng co' ngu+o+`i la`m co^ng va` ngu+o+`i
la`m chu?, kha'i nie^.m tha(.ng du+ cu~ng kho^ng co`n, do ddo' su+.
bo'c lo^.t cu~ng bie^'n ma^'t. Tuy nhie^n, qua' tri`nh ta.o ra co^ng
ba(`ng ma` kho^ng co' su+. so+? hu+~u, theo mo^.t nghi~a na`o ddo',
la.i chi'nh la` su+. ca`o ba(`ng mang ti'nh ca'ch ba.o lu+.c, vo^'n
la` ne^`n ta?ng cu?a mo.i cuo^.c dda^'u tranh giai ca^'p. Va` li.ch
su+? dda~ chu+'ng minh su+. ca`o ba(`ng du+o+'i chie^u ba`i giai ca^'p
luo^n luo^n tha^'t ba.i.
Tu+` mo^.t ca'ch tie^'p ca^.n kha'c, Chu? Nghi~a Tu+ Ba?n chi'nh la`
ca^'u tru'c xa~ ho^.i ga^`n gu~i nha^'t vo+'i ca'c gia' tri. bi`nh
dda(?ng ma` xa~ ho^.i loa`i ngu+o+`i ddang ha`nh xu+?. Ne^`n kinh te^'
Hoa Ky` va` Anh Quo^'c la` nhu+~ng vi' du. ddie^?n hi`nh, nha^'t la`
nhu+~ng chuye^?n bie^'n trong hai tha^.p nie^n tro+? la.i dda^y, khi
ngu+o+`i lao ddo^.ng trong ca'c co^ng ty nga`y ca`ng na('m nhie^`u
ho+n ca'c co^? pha^`n cu?a co^ng ty. Su+'c Lao DDo^.ng va` Tu+ Ba?n,
hie^?u theo nghi~a tie^`n va` phu+o+ng tie^.n sa?n xua^'t, la` hai
ye^'u to^' quan tro.ng cu?a sa?n xua^'t. Trong mo.i ne^`n kinh te^',
tu+ ba?n va` su+'c lao ddo^.ng ddu+o+.c cung ca^'p bo+?i 2 tha`nh
pha^`n: tha`nh pha^`n tu+ ba?n va` tha`nh pha^`n lao ddo^.ng. Mo^.t
khi ngu+o+`i lao ddo^.ng trong ca'c co^ng ty ddu+o+.c la`m chu? mo^.t
pha^`n ta`i sa?n cu?a co^ng ty, ranh gio+'i giu+~a CHU? va` TH- nga`y
ca`ng mo+` nha.t. Ngu+o+`i la`m co^ng, mo^.t khi so+? hu+~u ca'c co^?
pha^`n cu?a co^ng ty, se~ co' mo^.t lo^'i suy nghi~ va` la`m vie^.c
kha'c: ho. ba('t dda^`u suy nghi~ nhu+ nhu+~ng chu? nha^n thu+.c su+.
cu?a co^ng ty va` la`m vie^.c chi' thu' ho+n, sa'ng ta.o ho+n va`
hie^.u qua? ho+n cho chi'nh quye^`n lo+.i cu?a ho.. Su+. bi`nh dda(?ng
va` so+? hu+~u, ro~ ra`ng, va^~n to^`n ta.i cu`ng lu'c, trong khi
vie^~n ca?nh cu?a mo^.t cuo^.c dda^'u tranh giai ca^'p cu~ng kho^ng
co`n.
Hai kinh te^' gia Douglas Kruse va` Joseph Blasi cu?a tru+o+`ng DDa.i
Ho.c Rutgers dda~ bo? ra mo^.t tho+`i gian da`i nghie^n cu+'u ve^`
he^. qua? cu?a su+. chuye^?n giao quye^`n so+? hu+~u co^? pha^`n cu?a
ca'c co^ng ty cho nha^n vie^n. Theo so^' lie^.u tho^'ng ke^ cu?a ho.,
trong 20 na(m qua, dda~ co' khoa?ng 20% ngu+o+`i ddi la`m o+? Hoa Ky`
ddu+o+.c la`m chu? ca'c co^? pha^`n cu?a ca'c co^ng ty ma` ho. la`m
vie^.c. Ti'nh trung bi`nh, mo^~i ngu+o+`i trong so^' nhu+~ng "chu?
nha^n" mo+'i na`y la`m chu? khoa?ng va`i nga`n ddo^ la gia' tri. cu?a
ca'c co^ng ty. Nhu+~ng ngu+o+`i na`y ddu+o+.c trao ta(.ng co^? pha^`n
cu?a co^ng ty du+.a tre^n tha^m nie^n la`m vie^.c va` tha`nh qua? ma`
ho. ddo'ng go'p cho co^ng ty. (Mo^.t trong nhu+~ng co^ng ty Vie^.t Nam
dda^`u tie^n thu+.c hie^.n mo^ hi`nh na`y la` co^ng ty Nha^.t Ba'o
Ngu+o+`i Vie^.t. Theo tin tu+` Nha^.t Ba'o Ngu+o+`i Vie^.t, so^' ra
nga`y 20 tha'ng 6 na(m 2003, mo^.t so^' nha^n vie^n ky` cu+.u cu?a
co^ng ty ddu+o+.c trao ta(.ng mo^.t so^' co^? pha^`n dde^? tu+o+?ng
thu+o+?ng cho nhu+~ng ddo'ng go'p cu?a ho. ke^? tu+` nhu+~ng nga`y
dda^`u tha`nh la^.p co^ng ty cho dde^'n nay.) Theo ke^'t qua? nghie^n
cu+'u cu?a hai kinh te^' gia, nhu+~ng co^ng ty dda~ trao ta(.ng, va`
trao ta(.ng tre^n 5% gia' tri. cu?a co^ng ty cho nha^n vie^n, na(ng
sua^'t sa?n xua^'t ta(ng 4-5% ngay trong na(m dda^`u tie^n, nhu+~ng
na(m sau ddo', na(ng sua^'t sa?n xua^'t tie^'p tu.c ta(ng vo+'i to^'c
ddo^. co`n cao ho+n nu+~a. Co' mo^.t ddie^`u ma` ca'c kinh te^' gia lo
nga.i, la` trong ca'c co^ng ty ma` na(ng sua^'t sa?n xua^'t ta(ng qua'
cao, nha^n vie^n se~ bi. sa tha?i bo+'t. Nhu+ng theo ke^'t qua?
nghie^n cu+'u cu?a mi`nh, hai nha` kinh te^' la.i ddu+a ra mo^.t ke^'t
qua? kha' thu' vi.: chi'nh nhu+~ng co^ng ty trao ta(.ng co^? pha^`n
cho nha^n vie^n kho^ng nhu+~ng kho^ng pha?i sa tha?i nha^n vie^n ma`
co`n co' khuynh hu+o+'ng pha't trie^?n va` mo+? ro^.ng co^ng ty so
vo+'i ca'c co^ng ty kho^ng co' chi'nh sa'ch chuye^?n nhu+o+.ng quye^`n
so+? hu+~u co^? pha^`n tu+` chu? sang ngu+o+`i la`m co^ng.
DDe^'n nhu+~ng na(m cuo^'i tha^.p nie^n 90', mo^ hi`nh chuye^?n ddo^?i
quye^`n so+? hu+~u co^? pha^`n cho gio+'i la`m co^ng bi. nghi ngo+`
ve^` ti'nh kha? thi va` hu+~u hie^.u cu?a no'. Ly' do la` vi` mo^.t
trong nhu+~ng co^ng ty ddi tie^n phong trong vie^.c trao ta(.ng co^?
pha^`n cho nha^n vie^n, ha~ng ha`ng kho^ng United Airlines, nga`y
ca`ng la`m a(n tha^'t ba.i, tha^.m chi' ddi ga^`n dde^'n cho^~ pha?i
khai pha' sa?n. Ti'nh cho dde^'n na(m 1994, 55% co^? pha^`n cu?a ha~ng
ha`ng kho^ng United Airlines ddu+o+.c la`m chu? bo+?i nha^n vie^n cu?a
ha~ng. DDie^`u na`y la`m cho ca'c kinh te^' gia nghi ngo+` ve^` ti'nh
hu+~u hie^.u cu?a ca'c co^ng ty ddu+o+.c la`m chu? bo+?i nha^n vie^n,
tu+'c la` ca'c co^ng ty ddu+o+.c va^.n ha`nh bo+?i gio+'i lao ddo^.ng.
Ca'c nghie^n cu+'u cu?a hai gia'o su+ Kruse va` Blasi, mo^.t la^`n
nu+~a, la.i la` vi. cu+'u tinh cho mo^ hi`nh chuye^?n giao quye^`n
so+? hu+~u. Theo ke^'t qua? nghie^n cu+'u cu?a hai o^ng, ha~ng United
Airlines va` mo^.t so^' ha~ng tha^'t ba.i trong vie^.c duy tri` va`
na^ng cao thu+o+ng vu. cu?a co^ng ty thu+o+`ng mang hai dda(.c ddie^?m
chung: ca'c co^? pha^`n ddu+o+.c trao ta(.ng cho nha^n vie^n khi co^ng
ty ddang ba('t dda^`u ddi xuo^'ng, va` he^. tho^'ng co^ng ddoa`n cu?a
ca'c co^ng ty na`y qua' ma.nh. Theo ho., khi trao ta(.ng co^? pha^`n
cho nha^n vie^n, co^ng ty pha?i na(`m trong ti`nh tra.ng a(n ne^n la`m
ra, vi` nhu+ va^.y mo+'i ki'ch thi'ch ddu+o+.c ddo^.ng co+ la`m vie^.c
cu?a co^ng nha^n. Thu+' hai nu+~a, mo^.t khi vie^.c trao ta(.ng co^?
pha^`n ba('t dda^`u ddu+o+.c tie^'n ha`nh, nha^n vie^n ba('t dda^`u
tro+? tha`nh nhu+~ng ngu+o+`i chu? co^ng ty, thi` co^ng ddoa`n kho^ng
co`n ca^`n thie^'t. Su+. hie^.n die^.n cu?a co^ng ddoa`n trong
tru+o+`ng ho+.p na`y kho^ng co`n y' nghi~a ma` la.i go'p pha^`n la`m
cho ca'c kha'i nie^.m quye^`n lo+.i va` tra'ch nhie^.m cu?a nhu+~ng
ngu+o+`i "chu? mo+'i" tro+? ne^n ma^u thua^~n. Tru+o+`ng ho+.p cu?a
United Airlines la` mo^.t vi' du. ra^'t ddie^?n hi`nh: trong khi 55%
co^ng ty ddu+o+.c la`m chu? bo+?i nha^n vie^n, United Airlines la.i
la` co^ng ty co' to^? chu+'c co^ng ddoa`n ra^'t ma.nh, ddu+o+.c me^.nh
danh la` "ngu+o+`i tie^n phong" trong vie^.c ddo`i ho?i ta(ng lu+o+ng
va` ca?i thie^.n ddie^`u kie^.n la`m vie^.c.
Ho+n 200 na(m tru+o+'c, khi vie^'t cuo^'n "The Wealth of Nations",
Adam Smith dda~ kha(?ng ddi.nh ra(`ng ne^`n kinh te^' chi? pha't
trie^?n cao va` hu+~u hie^.u khi tu+`ng ca' nha^n trong ne^`n kinh
te^' ddu+o+.c ba?o dda?m quye^`n va` kha? na(ng theo dduo^?i nhu+~ng
quye^`n lo+.i rie^ng cu?a mi`nh. Theo o^ng, trong qua' tri`nh theo
dduo^?i tu+ lo+.i, mo^.t ca'ch tu+. nhie^n, con ngu+o+`i se~ bie^'t
ra(`ng su+. ho+.p ta'c la` ca'ch to^'t nha^'t dde^? pha't trie^?n tu+
lo+.i, cho mi`nh va` cho ngu+o+`i. Su+. trao ta(.ng va` chuye^?n
nhu+o+.ng da^`n quye^`n la`m chu? co^ng ty tu+` chu? sang tho+. la`
ca'ch ga('n va^.n ma.ng va` quye^`n lo+.i cu?a co^ng ty va`o va^.n
ma.ng va` quye^`n lo+.i cu?a nha^n vie^n. Khi vie^'t "Tu+ Ba?n
Lua^.n", Marx ca? quye^'t ra(`ng ca'ch duy nha^'t dde^? ta.o co^ng
ba(`ng la` xo'a bo? quye^`n tu+ hu+~u. Ngo+` dda^u, chi'nh su+. xo'a
bo? giai ca^'p ddo' - theo lo+`i mo^.t cu+.u vie^.n tru+o+?ng Vie^.n
Trie^'t Ho.c Marx-Le^ Nin ta.i Vie^.t Nam - la.i ta.o ra nhu+~ng
dda(?ng ca^'p mo+'i. Chu? Nghi~a Tu+ Ba?n dda~ la`m kha'c, va` thu+.c
hie^.n mo^.t ca'ch tha`nh co^ng, su+. tie^'p ca^.n vo+'i co^ng ba(`ng
xa~ ho^.i ba(`ng ca'ch ta.o co+ ho^.i cho quye^`n tu+ hu+~u ddu+o+.c
tha(ng hoa.