Nguye^~n Duy Chi'nh, 1991
Lo+`i no'i dda^`u :
Co' le~ xe't ve^` su+. su.p ddo^? cu?a che^' ddo^. Co^.ng sa?n, chu'ng
ta kho^ng chi? ddo+n thua^`n nhi`n va`o nhu+~ng ma(.t tie^u cu+.c cu?a
no', co' nhu+~ng ma(.t ti'ch cu+.c trong ddo' su+. dda^'u tranh cu?a
ca'c da^n to^.c bi. Co^.ng Sa?n tri. la` ye^'u to^' dda^`u tie^n. Co'
nhie^`u ngu+o+`i va^~n cho ra(`ng su+. su.p ddo^? cu?a ca'c che^'
ddo^. Co^.ng Sa?n la` do Washington chi? dda.o, cu~ng co' ngu+o+`i
la.i nghi~ ra(`ng do Kremlin gia^.t da^y. Cu~ng co' ngu+o+`i thi`
nhi`n va^'n dde^` DDo^ng A^u la` mo^.t tha`nh qua? cu?a Gia'o ho^.i La
Ma~, su+. tha('ng the^' cu?a chu? thuye^'t hu+~u tha^`n vo+'i chu?
thuye^'t vo^ tha^`n.
Thu+.c te^', co' nhie^`u nguye^n nha^n va` nhie^`u a?nh hu+o+?ng
kha'c nhau nhu+ng chung qui cu~ng dde^`u la` nhu+~ng no^~ lu+.c dde^?
vu+o+n le^n, cu?a con ngu+o+`i ddo`i quye^`n so^'ng cho chi'nh mi`nh.
Ba^'t cu+' da^n to^.c na`o so^'ng trong che^' ddo^. Co^.ng Sa?n cu~ng
dde^`u co' nhu+~ng ma^~u so^' chung, tuy mo^~i no+i co' ddo^i chu't
kha'c nhau ve^` hi`nh thu+'c thi` la.i ga(.p nhau o+? nhu+~ng ca(n
ba?n tre^n no^.i dung. Mo^.t ddie^`u cha('c cha('n, da^n to^.c na`o
cu~ng dda^'u tranh a^m tha^`m nhu+ng be^`n bi?, vi` cuo^.c chie^'n
dda^'u cho^'ng Co^.ng la` cuo^.c chie^'n giu+~a a'nh sa'ng va` bo'ng
to^'i, giu+~a tra'i va` pha?i, giu+~a con ngu+o+`i va` a'c qui?,
giu+~a hie^.n ta.i va` tu+o+ng lai. No' hie^.n hu+~u trong tim mo^~i
ngu+o+`i ngay tu+` khi che^' ddo^. Co^.ng Sa?n ra ddo+`i. Tuy nhie^n,
mo^~i tru+o+`ng ho+.p kha'c nhau, no' co' the^? a^m tha^`m trong mo^.t
tho+`i ky` tha^.t la^u ro^`i bu`ng le^n nhu+ so'ng vo+~ bo+`, hoa(.c
co' the^? lie^n tu.c mo^~i la^`n mo^t chu't dde^? gia`nh la.i tu+. do.
Chi'nh che^' ddo^. la` cha dde? cu?a dda^'u tranh, vi` tu+. no' la`
mo^.t nguo^`n ca?m hu+'ng, mo^.t thu+.c te^' thu'c dda^?y con ngu+o+`i
pha?i vu`ng le^n. Trong nhu+~ng na(m dda^`u, su+. khu?ng khie^'p ma`
che^' ddo^. gieo ra('c khie^'n con ngu+o+`i pha?i chu`n bu+o+'c, la('m
khi pha?i tha'o cha.y. Nhu+~ng cuo^.c di cu+ vi~ dda.i bo? tro^'n
che^' ddo^. o+? DDu+'c, o+? Hungary, o+? Balan ... va` o+? Vie^.t Nam
khie^'n cho ngu+o+`i Co^.ng Sa?n tin ra(`ng lo^'i thoa't cu?a ngu+o+`i
kho^ng u+a che^' ddo^. la` dda`o vong. Nhu+ng chi'nh khi che^' ddo^.
dda~ o^?n ddi.nh, dda~ be^`n vu+~ng - tu+o+?ng nhu+ be^`n vu+~ng -
thi` nhu+~ng manh nha ba('t dda^`u tu. la.i, nhu+~ng pha?n kha'ng
ba('t dda^`u la`m ta^m ho^`n con ngu+o+`i thao thu+'c. Mo^.t ddie^?m
dda'ng cho chu'ng ta suy nghi~ la` chu+a bao gio+` che^' ddo^. Co^.ng
Sa?n ddu+o+.c gia?i pho'ng ba(`ng nhu+~ng lu+.c lu+o+.ng tu+` be^n
ngoa`i nhu+ kie^?u ngu+o+`i ta gia?i pho'ng ca'c da^n to^.c bi. phe
Tru.c chie^'m ddo'ng. Ngay ca? nhu+~ng quo^'c gia bi. chia ddo^i nhu+
DDa.i Ha`n, Trung Hoa, DDu+'c, Vie^.t Nam ... no^~ lu+.c gia?i cu+'u
cu~ng kho^ng ddem la.i ke^'t qua? co' khi co`n mang mo^.t pha?n ta'c
du.ng nhu+ tru+o+`ng ho+.p chu'ng ta. Co^.ng Sa?n qua? co' su+'c ma.nh
tha^`n tha'nh vo^ ddi.ch cha(ng ? Hay ho. thu+.c su+. la` ddi?nh cao
tri' tue^. ? The^' sao nhu+~ng quo^'c gia nho? be' o+? DDo^ng A^u
cu~ng thoa't ddu+o+.c ma` chu'ng ta thi` chu+a ?
Mo^.t trong nhu+~ng ddie^?m ma` chu'ng ta pha?i suy nghi~ la` vai tro`
cu?a To^?ng Tho^'ng Nga Gorbachev. O^ng ta la` mo^.t vi~ nha^n trong
cuo^.c chie^'n cho^'ng Co^.ng ne^'u chu'ng ta nhi`n va`o" nhu+~ng gi`
o^ng ta kho^ng la`m" ho+n la` nhi`n va`o "nhu+~ng gi` o^ng ta la`m."
Thu+.c te^' co' nhie^`u ddie^?m ma` su+. ngo^`i ye^n la.i la` mo^.t
ye^'u to^' ti'ch cu+.c ho+n su+. ha`nh ddo^.ng. No'i nhu+ the^' kho^ng
co' nghi~a la` tha'i ddo^. thu. ddo^.ng la` mo^.t tha'i ddo^. to^'t,
nhu+ng chu'ng to^i chi? muo^'n nha^'n ma.nh ra(`ng cuo^.c chie^'n
dda^'u cho^'ng Co^.ng la` mo^.t cuo^.c chie^'n dda die^.n va` luo^n
luo^n mo+'i me?. No' ca^`n ddu+o+.c nhi`n du+o+'i nhie^`u go'c ca.nh
kha'c nhau, ca^`n su+. ca?m tho^ng ho+n la` ca(m thu`, ca^`n su+.
uye^?n chuye^?n ho+n la` cu+'ng nha('c. Kho^ng co' gi` dda'ng ghe't
ba(`ng nhu+~ng ke? ma` chu'ng ta tha^'y ho. nga? theo Co^.ng Sa?n va`o
nhu+~ng gio+` thu+' hai mu+o+i la(m. Co^.ng Sa?n se~ kho^ng the^? na`o
kie^?m soa't no^?i mie^`n Nam na(m 1975 ne^'u kho^ng co' su+. tie^'p
tay ti'ch cu+.c cu?a nhu+~ng tha`nh pha^`n ddo'. Chu'ng ta dda(.t cho
ho. ca'i te^n ca'ch ma.ng 30 hay su+ ddoa`n 304. The^' nhu+ng ca'c
che^' ddo^. Co^.ng Sa?n su.p ddo^? o+? DDo^ng A^u va` ca'c quo^'c gia
kha'c la.i co' su+. ddo'ng go'p ra^'t nhie^`u tu+` nhu+~ng ke?
"cho^'ng Co^.ng va`o gio+` thu+' hai mu+o+i la(m" tho^i. Chi'nh ho.
la` tha`nh pha^`n dda so^' tie^'p qua?n ca'i chi'nh quye^`n Co^.ng
Sa?n dde^? chuye^?n giao la.i cho nhu+~ng chi'nh quye^`n kho^ng Co^.ng
Sa?n. Ho. la` nhi.p ca^`u ba('c ngang trong mo^.t giai ddoa.n chuye^?n
tie^'p. Ho. pha?i ddu+o+.c nhi`n nhu+ the^' na`o trong thu+.c te^'
cu?a chu'ng ta. DDo^.ng lu+.c cu?a ho. la('m khi ra^'t ta^`m
thu+o+`ng, ra^'t dde^ tie^.n tham so^'ng so+. che^'t, muo^'n giu+~
nhu+~ng dda(.c quye^`n dda(.c lo+.i khi co' ddo^?i thay, muo^'n ta^ng
co^ng ... va` nhie^`u ca'i kha'c nu+~a. O+? dda^y, ca'i ho. la`m la.i
la` ca'i chu'ng ta ca^`n, kho^ng ca^`n bie^'t sau lu+ng no' la` ca'i
gi`. Chu'ng ta ca^`n ca? ca'i ngu+o+`i Co^.ng Sa?n kho^ng la`m nhu+
vai tro` cu?a Gorbachev va` ca? ca'i ho. ne^n la`m nhu+ vai tro` cu?a
Gustav Husak be^n Tie^.p Kha('c.
Trong giai ddoa.n ma` ngu+o+`i Vie^.t chu'ng ta ca^`n va^.n du.ng mo.i
na(ng lu+.c, mo.i phu+o+ng tie^.n dde^? hoa`n tha`nh co^ng cuo^.c
gia?i pho'ng dda^'t nu+o+'c, chu'ng to^i hi vo.ng loa.t ba`i na`y co'
the^? ddem la.i mo^.t chu't a'nh sa'ng ve^` nhu+~ng bie^'n co^' ta.i
DDo^ng A^u no+i kho+?i ha`nh trong cuo^.c ca'ch ma.ng cho^'ng la.i
che^' ddo^. chuye^n chi'nh. Chu'ng to^i se~ ddi tu+` giai ca^'p
tru+o+?ng gia? mo+'i, sang giai ca^'p tho+. thuye^`n, tha`nh pha^`n
tri' thu+'c, tha`nh pha^`n sinh vie^n, va` nhu+~ng nho'm cho^'ng
ddo^'i ... va` ca? nhu+~ng tha`nh pha^`n la~nh dda.o dde^? ti`m xem
vi` ly' do gi` Co^.ng Sa?n la.i su.p ddo^? va` ho. su.p ddo^? nhu+
the^' na`o.
* Nomenklatura - Giai ca^'p mo+'i
Ivan Krempa sinh na(m 1927 trong mo^.t gia ddi`nh nghe`o vu`ng no^ng
tho^n Slovakia. Tho+`i tie^`n chie^'n tranh, cha o^ng ta kho^ng
ddu+o+.c ddi ho.c qua' ba^.c tie^?u ho.c. Cuo^.c ddo+`i Ivan cu~ng
dde^'n the^' tho^i va` se~ pha?i so^'ng ba(`ng ma?nh dda^'t ca(`n
co^~i vu`ng trung du ma` cha o^ng dde^? la.i. Tha`nh ra, khi Co^.ng
Sa?n na('m chi'nh quye^`n, o^ng ta cha.y theo ngay. Ly' li.ch nhu+
the^' thi` qua' to^'t. Ba^`n co^' no^ng bi. ddi.a chu? a'p bu+'c, giai
ca^'p ma` ngu+o+`i Co^.ng Sa?n na^ng ddo+~ to^'i dda. DDa?ng cho o^ng
ta ddi ho.c, gu+?i sang ta^.n Moscow, ca^'p cho mo^.t ca(n apartment
va` cuo^'i tua^`n co`n ddu+o+.c ve^` que^ nghi? ma't. Con ca'i cu~ng
dda^`y tu+o+ng lai, mai na`y the^? na`o cha(?ng giu+~ mo^.t vai tro`
quan tro.ng. dda'p la.i ta^'m a^n ti`nh cu?a DDa?ng, Krempa nguye^.n
se~ he^'t su+'c trung tha`nh dde^? ddem tha^n tra^u ngu+.a dde^`n
nghi` tru'c mai.
Na(m 1968, khi chu? ti.ch DDa?ng Co^.ng Sa?n Tie^.p Kha('c Alexander
Dubcek tuye^n bo^' se~ "ddem la.i cho chu? nghi~a xa~ ho^.i mo^.t bo^.
ma(.t con ngu+o+`i ho+n" thi` Krempa trong vai tro` gia'o su+ ve^` ly'
thuye^'t Marxisme o+? DDa.i Ho.c Ca'ch ma.ng 17 tha'ng 11 cu~ng
cha(?ng pha?n ddo^'i gi`. Cuo^'i na(m a^'y, xe ta(ng Lie^n Xo^ ra^`m
ro^. tie^'n va`o Tie^.p Kha('c dde^? "bi`nh thu+o+`ng ho'a" dda^'t
nu+o+'c na`y. Dubcek bi. ca'ch chu+'c lu+u dda`y ddi la`m tho+. dda(~n
go^~ ta^.n Bratislava, ca'c vie^n chu+'c quan tro.ng trong DDa?ng tham
gia va`o vu. "Mu`a Xua^n Prague" bi. dduo^?i ve^`. Krempa ddu+o+.c
ddu+a ra tru+o+'c Trung U+o+ng DDa?ng tra? lo+`i mo^.t ca^u ho?i:
- Anh nghi~ the^' na`o ve^` vu. can thie^.p cu?a Lie^n Xo^ vi~ dda.i ?
Bo.n Mu`a Xua^n Prague co' pha?i la` bo.n pha?n ca'ch ma.ng kho^ng ?
Krempa ga^.t dda^`u va` ha`nh vi trung tha`nh a^'y giu'p o^ng ta
tha(ng le^n Gia'o su+ Vie^.n Marxism - Leninism o+? Prague. Na(m 1977,
o^ng ta le^n chu+'c Pho' Vie^.n Tru+o+?ng va` ddu+o+.c va`o Trung
U+o+ng DDa?ng.
Kha('p DDo^ng A^u va` tre^n ba^'t cu+' mo^.t quo^'c gia Co^.ng Sa?n
na`o cu~ng co' ha`ng trie^.u ngu+o+`i nhu+ Krempa. Con cha'u cu?a
no^ng da^n, co^ng nha^n ddu+o+.c DDa?ng ddu+a le^n vi` ly' li.ch,
nguye^.n se~ suo^'t ddo+`i ta^.n tu.y vo+'i chu? nghi~a Ma'c Le^. Su+.
trung tha`nh a^'y cha(?ng pha?i vi` ly' tu+o+?ng co+m no a'o a^'m,
cu~ng cha(?ng pha?i vi` tinh tha^`n ca'ch ma.ng ma` vi` nhu+~ng dda(.c
quye^`n dda(.c lo+.i ma` ho. co' ddu+o+.c. Ho. co' ma(.t tre^n ta^'t
ca? nhu+~ng vi. tri' be'o bo+? nha^'t cu?a quo^'c gia, ba('t cha(.t
ca'i o^'c va`o ghe^'. DDo^'i pho' vo+'i nho'm ngu+o+`i na`y la` mo^.t
va^'n dde^` cu+.c ky` kho' kha(n cu?a ca'c chi'nh quye^`n sau tho+`i
Co^.ng Sa?n." La`m the^' na`o dde^? ho. hie^?u ddu+o+.c ra(`ng mo+`i
ho. ra ddi la` mo^.t nhu ca^`u ca?i ca'ch chu+' kho^ng pha?i la` ha`nh
vi tra? thu`." Va` ai se~ la` ngu+o+`i thay the^'. Ta^'t ca? nhu+~ng
ngu+o+`i co' y' thu+'c dde^`u dda~ bi. loa.i ra tu+` 20 na(m qua
ro^`i, co`n la.i chi? la` nhu+~ng "yes-men" de^~ ba?o, de^~ ba?o khi
ho. co`n ngo^`i va` cu+'ng dda^`u khi bi. ddu+a xuo^'ng. Khi chi'nh
phu? Tie^.p Kha('c ha^.u Co^.ng Sa?n tha`nh la^.p, ho. tha^'y trong
tay la` mo^.t con so^' kho^ng to lo+'n.
Cho to+'i na(m 1988, Krempa va^~n kha(ng kha(ng la` bo.n Mu`a Xua^n
Prague la` bo.n pha' hoa.i xa~ ho^.i chu? nghi~a, bo.n dda^`u co+
chi'nh tri. toan loa.i tru+` ddo^.c quye^`n cu?a DDa?ng va` qua^n
ddo^.i Lie^n Xo^ dda~ la`m mo^.t vie^.c vo^ cu`ng thi'ch dda'ng - no
other way to beat back the bourgeoisie. The^' nhu+ng na(m 1989, sau
ho^.i nghi. Malta, Gorbachev trie^.u ta^.p ca'c la~nh tu. DDo^ng A^u
o+? Moscow va` ga(.p rie^ng ca'c la~nh tu. Tie^.p Kha('c thi` ca'c
quo^'c gia trong kho^'i Warsaw ra tuye^n ca'o la` su+. tham du+. cu?a
ho. trong na(m 1968 la` mo^.t ha`nh vi xa^m lu+o+.c, can thie^.p va`o
no^.i bo^. nu+o+'c kha'c. Krempa la.i hi` hu.c vie^'t la.i ba`i gia?ng
ve^` bie^'n ddo^.ng 1968.
Su+. thay ddo^?i cu?a Krempa kho^ng pha?i dde^'n tu+` y' thu+'c ti?nh
ngo^. ma` Krempa muo^'n ddu+o+.c gia nha^.p va`o mo^.t giai ca^'p
mo+'i sau tho+`i Co^.ng sa?n cu~ng nhu+ nhie^`u ngu+o+`i cho^'ng
Co^.ng tro+? ma(.t dde^? tha`nh ca'ch ma.ng gio+` thu+' 25. Ho. muo^'n
giu+~ nhu+~ng quye^`n lo+.i ma` ho. ddang co'. Tu+` Red Bourgeoisie
ho. nhanh cho'ng tro+? tha`nh White Bourgeoisie.
Krempa dda~ la`m ddu'ng nhu+~ng gi` o^ng ta ddu+o+.c hua^'n luye^.n
ba^'y la^u nay. Giai ca^'p qui' to^.c mo+'i la` nhu+~ng ngu+o+`i
thu+`a ha`nh, DDa?ng ba?o sao la`m va^.y kho^ng tha('c ma('c. O+?
Vie^.t Nam, trong giai ddoa.n ti`nh hu+~u nghi. Vie^.t Trung Xo^
ddo+`i ddo+`i ba^'t die^.t, dda^u dda^u cu~ng tha^'y no'i dde^'n anh
ca? Lie^n Xo^, chi. hie^`n Trung quo^'c, nhu+~ng ba`i ha't ba`i tho+
ca ngo+.i Stalin, Mao Tra.ch DDo^ng ... nhu+ nhu+~ng thie^n su+',
cu+'u tinh cu?a nha^n loa.i. DDe^'n khi DDa?ng tro+? ma(.t thi` ca?
mo^.t he^. tho^'ng tuye^n truye^`n va` ca'n bo^. la.i ke^? to^.i
nhu+~ng quo^'c gia xa~ ho^.i chu? nghi~a anh em tu+o+?ng nhu+ bao
nhie^u ca'i xa^'u xa trong li.ch su+? dde^`u ta^.p trung va`o bo.n ba'
quye^`n phu+o+ng Ba('c. Su+. tua^n ha`nh mo^.t ca'ch ma'y mo'c va`
kho^ng pha?n kha'ng qua? thu+.c la` ddie^`u dda'ng ghe^ so+. cho su+.
no^ le^. cu?a con ngu+o+`i.
Qua? thu+.c DDa?ng Co^.ng Sa?n dda~ tha`nh co^ng trong co^ng ta'c
bie^'n con ngu+o+`i tha`nh nhu+~ng ngu+o+`i ma'y, ca? mo^.t xa~ ho^.i
tro+? tha`nh "mo^.t ngu+o+`i kho^?ng lo^` kho^ng tim". Cho ne^n, khi
co' bie^'n ddo^.ng ho. chi? co' the^? la`m ddu+o+.c nhu+~ng gi` ho.
dda~ ddu+o+.c programmed chu+' kho^ng the^? la`m ddu+o+.c nhu+~ng gi`
chu'ng ta mong ddo+.i. DDo' la` nhu+~ng va^'n dde^` cu?a xa~ ho^.i
ha^.u Co^.ng Sa?n, cu?a nhu+~ng xi' nghie^.p tu+` quo^'c doanh
chuye^?n sang tu+ doanh, cu?a nhu+~ng co+ quan truye^`n tho^ng tu+` ca
ngo+.i DDa?ng pha?i la`m co^ng ta'c phe^ bi`nh va` tho^ng tin cu?a
ngu+o+`i hu+o+'ng da^~n du+ lua^.n. Ho. ba`ng hoa`ng va` ngo+~ nga`ng,
nhu+ mo^.t ddu+'a tre? tha? ra tre^n mo^.t ca'nh ddo^`ng tuye^'t, ca'i
ca'nh ddo^`ng ma` la^u nay ngu+o+`i ta va^~n da.y no' ra(`ng dda^`y
nhu+~ng ho^' sa^u a^?n du+o+'i mo^.t lo+'p ba(ng mo?ng.
Ho^m tru+o+'c, to^i da^~n hai ddu+'a con, mo^.t ddu+'a le^n bo^'n,
mo^.t ddu+'a le^n hai va`o cho+i trong mo^.t co^ng vie^n. Trong co^ng
vie^n co' mo^.t ca'i ca^`u tuo^.t cao. Tha(`ng lo+'n leo le^n la`m
tru+o+'c cho em ba('t chu+o+'c nhu+ng tha(`ng be' chi? ddu+'ng nga^.p
ngu+`ng o+? dda^`u thang. To^i ddu+'ng be^n du+o+'i khuye^'n khi'ch
ma^'y no' cu~ng kho^ng chi.u bu+o+'c cha^n va`o. Ba(`ng mo.i ca'ch
nhu+ng vo^ hie^.u. Mo^.t ngu+o+`i My~ ddu+'ng ga^`n ddo' ba?o to^i :
- Anh le^n tre^n cu`ng ddi vo+'i no', no' se~ he^'t so+.. Chi'nh to^i
cu~ng da.y con to^i ca'ch ddo'.
Qua? nhie^n phu+o+ng ca'ch ddo' tha`nh co^ng, va` ddu+'a tre? sau
ddo' co' the^? tu+. ddi mo^.t mi`nh mo^.t ca'ch thi'ch thu'. Va^'n
dde^` qua' ddo+n gia?n ma` to^i kho^ng nghi~ ra. La('m khi nhu+~ng
va^'n dde^` phu+'c ta.p cu~ng co' nhu+~ng gia?i dda'p tha^.t ddo+n
gia?n. Chu'ng ta va^~n nhi`n nhu+~ng ngu+o+`i dda^'u tranh, ke^? ca?
nhu+~ng ngu+o+`i muo^'n bu+o+'c cha^n va`o co^ng cuo^.c thay ddo^?i
ba(`ng ca(.p ma('t nghie^m kha('c. Nhu+~ng ngu+o+`i ma` chu'ng ta
tu+o+?ng nhu+ co' thu+`a kinh nghie^.m kia, du` tre^n vai ho. mang
nhie^`u chu+'c vu. cao, nhie^`u ba(`ng ca^'p cao cu?a che^' ddo^.
Co^.ng Sa?n, thu+.c ra ho. va^~n chi? la` nhu+~ng tre? tho+ trong
nhu+~ng nha^.n ddi.nh ve^` mo^.t xa~ ho^.i da^n chu?. Sinh ra va`
lo+'n le^n trong che^' ddo^. ddo^.c ta`i, ta^`m nhi`n cu?a ho. bi.
gio+'i ha.n. Nhu+~ng gi` ho. co^' ga('ng tri`nh ba`y, co' the^? a^'u
tri~ khi nhi`n tu+` be^n ngoa`i nhu+ng la` ca? mo^.t no^~ lu+.c lo+'n.
To^i nhi`n cha'u be' nga^.p ngu+`ng tre^n ca^`u thang, du+o+'i con
ma('t cu?a to^i, vie^.c tuo^.t xuo^'ng thu+.c ddo+n gia?n, thu+.c de^~
da`ng, kho^ng nguy hie^?m nhu+ng trong ca'i dda^`u cu?a tha(`ng be'
cha('c no' kho^ng nghi~ va^.y dda^u. No' chu+a tu+`ng co' kinh
nghie^.m vo+'i vie^.c ddo' bao gio+`. Nhu+~ng gi` no' sa('p la`m la`
mo^.t no^~ lu+.c vi~ dda.i. Chi'nh chu'ng ta cu~ng va^.y, dda^~u
bie^'t ra(`ng mo^.t quan ddie^?m ta^`m thu+o+`ng va` kho^ng gia`
da(.n, nhu+ng ne^'u chu'ng ta muo^'n ngu+o+`i kha'c tie^'p tu.c ddi,
chu'ng ta pha?i ddu+'ng chung vo+'i ho. va` da^~n ho. ddi va`o nhu+~ng
bu+o+'c kho' kha(n ho+n. Su+. che^' nha.o, ra.ch ro`i tu+o+?ng nhu+
se~ la`m cho ngu+o+`i kha'c dda'nh gia' chu'ng ta cao ho+n ra^'t co'
the^? chi? la`m cho va^'n dde^` the^m nan gia?i.
Tro+? la.i va^'n dde^` Co^.ng Sa?n, giai ca^'p mo+'i ma` ho. dda`o
ta.o ra ddu+o+.c nuo^i du+o+~ng ba(`ng nhu+~ng dda(.c lo+.i. Cu~ng
gio^'ng nhu+ nhu+~ng giai ca^'p tho+`i phong kie^'n, quye^`n lo+.i
ddo' kho^ng ngu+`ng la.i o+? ba?n tha^n ma` ca? con cha'u ho.. Co'
nhu+~ng "ca^.u a^'m" va` "co^ chie^u." Kho^ng pha?i trong ho. kho^ng
co' nhu+~ng ngu+o+`i muo^'n ca?i ca'ch, ho. cu~ng co' cu+.u va` ta^n,
die^`u ha^u va` bo^` ca^u, gia'o ddie^`u va` ky~ thua^.t gia, ba?o
thu? va` ca^'p tie^'n. The^' nhu+ng ca'i muo^'n trong ta^m ho^`n la('m
khi kho^ng ma.nh ba(`ng ca'i thu+.c te^' tru+o+'c ma('t. Ai la.i
muo^'n tu+` bo? ca'i "phie^'u mua ha`ng To^n DDa?n" dde^? ddu+'ng va`o
ca'i da^~y da`i tru+o+'c cu+?a ha`ng quo^'c doanh bao gio+`. Khi
chu'ng ta nhu? tha^`m sang dda^'t My~ na`y chi? vi` nghi~ dde^'n
tu+o+ng lai cu?a dda`n con chu+' kho^ng pha?i vi` mi`nh, thi` ho.
cu~ng kho^ng the^? kho^ng nghi~ dde^'n ha`ng chu+ o~" tha`nh pha^`n
gia ddi`nh co' ly' li.ch xa^'u, cha pha?n ddo^.ng" trong to+` ddo+n
ddi thi cu?a con em ho.. Vi` the^' ca'i ca^u kinh nha^.t tu.ng cu?a
ho. la` "trung tha`nh vo+'i DDa?ng la` co' ta^'t ca?" khie^'n ho.
pha?i chi.u cha^'p nha^.n ca'i trie^'t ly' "thie^n ha. ddu.c ca? da.i
gi` mo^.t mi`nh ta trong." Ta^m ly' ddo' kho^ng pha?i chi? co' ho^m
nay, ma` ngay tho+`i tru+o+'c o+? mie^`n Nam chu'ng ta cu~ng ra^'t
pho^? bie^'n. Co' ma^'y ai trong chu'ng ta la.i kho^ng bie^'t ra(`ng
che^' ddo^. mie^`n Nam cu~ng cha(?ng hay ho gi`, nhu+ng ai cu~ng hi
vo.ng sau khi tha('ng Co^.ng Sa?n chu'ng ta se~ la`m la.i mo^.t cuo^.c
ca'ch ma.ng mo+'i ddu'ng nghi~a ho+n, loa.i ra ngoa`i nhu+~ng tha`nh
pha^`n ba^'t xu+'ng. Co' pha?i ai ai trong chu'ng ta cu~ng dde^`u la`
tay sai nhu+ bi. ke^'t a'n dda^u.
Tru+o+'c khi Co^ng DDoa`n DDoa`n Ke^'t na('m quye^`n, theo o^ng
Alexander Smolar, mo^.t chuye^n vie^n nghie^n cu+'u ve^` DDo^ng A^u,
co' khoa?ng 1 trie^.u ru+o+~i trong to^?ng so^' 38 trie^.u da^n cu?a
Ba Lan tu`y thuo^.c hoa`n toa`n va`o DDa?ng Co^.ng Sa?n. Nhu+~ng
quye^`n lo+.i cu?a ho. cha(?ng ke'm gi` giai ca^'p phu' ha`o o+? Ta^y
phu+o+ng. Ho. la` nhu+~ng ngu+o+`i ma` o+? Vie^.t Nam go.i la` giai
ca^'p "Ta^y Ho^`, To^n DDa?n" ( nhu+~ng no+i mua ha`ng cu?a gio+'i
la~nh dda.o). Con ca'i ho. cu~ng co' nhie^`u dda(.c quye^`n va` "thi
ly' li.ch chu+' kho^ng thi kha? na(ng."
Giai ca^'p "nomenklatura" na`y cu~ng co' nhie^`u giai ta^`ng. Nhu+~ng
tha`nh pha^`n thu+o+.ng ta^`ng ddo+`i so^'ng huy hoa`ng xa hoa nhu+
nhu+~ng vu+o+ng ha^`u tho+`i phong kie^'n. Mo^.t ca'n bo^. trung
u+o+ng thu+o+`ng co' tu+ gia, dda^`u be^'p rie^ng, ca?nh ve^. (ga'c
cu+?a) rie^ng, y si~ rie^ng, ba?o ve^. rie^ng, ta`i xe^' rie^ng ...
va` da^~u ho. co' tham o^, hu? ho'a ne^'u bi. pha't hie^.n cu~ng chi?
xu+? ly' no^.i bo^. chu+' kho^ng ddu+a ra co^ng khai. Nhi`n va`o khu
vu+.c o+?, ca'i xe ho. ddi, qua^`n a'o ho. ma(.c ngu+o+`i ta co' the^?
lu+o+.ng gia' ddu+o+.c vi. tri' cu?a ho. trong dda?ng. O+? Ba Lan,
da^n chu'ng ai co' xe Fiat no^.i ho'a ( che^' ta.o trong nu+o+'c ) la`
sang la('m ro^`i, ma` tha`nh pha^`n na`y ra^'t hie^'m, vi` muo^'n mua
pha?i chu+'ng minh nhie^`u va^'n dde^` ma` danh sa'ch cho+` da`i ca?
ca^y so^', ma^'y na(m chu+a dde^'n lu+o+.t. Trong khi ddo', ca'c ca'n
bo^. cao ca^'p ddi xe loa.i xa xi? cu?a Ta^y Phu+o+ng, ca'n bo^. loa.i
Bo^. Tru+o+?ng thi` ddi xe Peugeot cu?a Pha'p, hay xe Fiat cu?a "
Tha^'p mo^.t ti' nu+~a thi` du`ng "xe con" Polonez no^.i ho'a.
Su+. ca'ch bie^.t giai ca^'p tro+? tha`nh co^ng khai vo+'i ca'i tro`
ly' lua^.n re? tie^`n, bi.p bo+.m"ngu+o+`i giu+~ ngu+.a cu?a DDa.i
Tu+o+'ng Vo~ Nguye^n Gia'p ne^'u la`m tro`n nhie^.m vu. thi` cu~ng
vinh quang cha(?ng ke'm gi` DDa.i Tu+o+'ng." Na(m 1980, trong mo^.t
cuo^.c tha(m do` chi'nh thu+'c cu?a DDa?ng Co^.ng Sa?n Ba Lan thi` 85%
ca^u tra? lo+`i la` "ba^'t co^ng lo+'n hay ra^'t lo+'n" va` 61% cho
la` ga('n lie^`n chu+'c vu. vo+'i quye^`n lo+.i la` "unfair". Pha^`n
lo+'n nha^n da^n ddo`i quye^`n tu+. do su+? du.ng ne^'u co' kha? na(ng
chu+' kho^ng chia so^? nhu+ va^.y, cha(?ng kha'c gi` tho+`i tru+o+'c
o+? nu+o+'c ta qua^`n a'o pha?i ma(.c theo ma`u, thu+' da^n kho^ng
ddu+o+.c du`ng ca'c ma`u cu?a quan la.i hay vua chu'a.
Na(m 1981, khi Co^ng DDoa`n DDoa`n ke^'t bi. dda(.t ngoa`i vo`ng pha'p
lua^.t, nhu+~ng ngu+o+`i bo? DDa?ng kho^ng ma^'y ai chi.u va`o DDa?ng
tro+? la.i vi` ho. cho ra(`ng tha^.t "o^ ue^'" ne^'u pha?i gia nha^.p
DDa?ng. Nhie^`u ba` me. dde^'n nha` tho+` ca^`u nguye^.n mong cho con
mi`nh kho?i pha?i va`o DDa?ng. O+? ba~i ddo'ng ta`u Lenin ta.i Gdansk,
na(m 1980 co' 900 dda?ng vie^n tu+` bo? dda?ng ti.ch hoa(.c bi. khai
tru+`, trong na(m 1984 chi? co' 21 ngu+o+`i xin va`o dda?ng va` na(m
sau cu~ng chi? co' 25 ngu+o+`i. Khi tho+`i dda.i ma` che^' ddo^.
Co^.ng Sa?n co`n be^`n vu+~ng, pha^'n dda^'u va`o dda?ng la` mo^.t
vie^.c la`m cam go, nhu+ng khi che^' ddo^. dda~ suy ta`n, vie^.c va`o
dda?ng cu~ng kho^ng ho+n gia nha^.p DDa?ng Da^n Chu? cu?a mie^`n Nam
tru+o+'c kia ma^'t ti'. Mo^.t co^ng nha^n Ba Lan dda~ no'i ve^` ga~
Bi' Thu+ chi bo^. o+? Gdansk, Ludynia la` "mo^.t ca'i thu`ng ra'c
chu+' kho^ng co`n la` mo^.t ca^'p chi? huy" vi` chi? co' nhu+~ng ke?
vo^ la.i, du thu? du thu+.c la` co`n va`o DDa?ng tho^i.
Ho^`i tru+o+'c, mo^.t trong nhu+~ng la~nh tu. Co^.ng Sa?n la` Tho^'ng
che^' Tito o+? Nam Tu+. O^ng ta ta'ch ro+`i ra kho?i chi pho^'i cu?a
quye^`n lu+.c Lie^n Xo^ va` la^.p ra mo^.t he^. tho^'ng go.i la`
"Co^.ng Sa?n quo^'c gia" (national communism) va` thi' nghie^.m mo^.t
phu+o+ng thu+'c qua?n tri. ta^n tie^'n ho+n ca'c nu+o+'c Co^.ng Sa?n
kha'c go.i la` "che^' ddo^. co^ng nha^n tu+. qua?n". DDo' la` mo^.t
hi`nh thu+'c dda^`u Ngo^ mi`nh So+?, nu+?a tu+ ba?n, nu+?a Co^.ng
Sa?n. Cuo^'i cu`ng, nhu+~ng Co^ng DDoa`n ma` o^ng ta la^.p ra la.i
chi? la` nhu+~ng ca'i phe^~u dde^? ngu+o+`i ta tie^'n va`o giai ca^'p
quan la.i mo+'i.
Mo^.t trong nhu+~ng co^.ng ta'c vie^n dda('c lu+.c nha^'t cu?a Tito
ddu+'ng ca.nh o^ng ta trong vie^.c thoa't ra kho?i a?nh hu+o+?ng cu?a
Lie^n Xo^ la` o^ng Milovan Djilas la.i la` ngu+o+`i bo? DDa?ng
tru+o+'c nha^'t. O^ng ta la` ta'c gia? cuo^'n "Giai Ca^'p Mo+'i" (The
New Class) dda~ tu+`ng di.ch ra tie^'ng Vie^.t. Ho^`i a^'y ( dda^`u
tha^.p nie^n 50 ) che^' ddo^. chi? mo+'i la` mo^.t ha`i nhi so+ sinh
ma` Djilas dda~ nhi`n tha^'y ta^'t ca? nhu+~ng ca'i xa^'u xa cu?a bo.n
a(n tre^n ngo^`i tro^'c tu+` a(n ngon, ma(.c dde.p, nha` cao cu+?a
ro^.ng, xe ho+i bo'ng loa'ng dde^'n ca? ga'i nu+~a. Chi'nh o^ng ta
vie^'t :
Go^'c re^~ cu?a giai ca^'p mo+'i na`y ba('t nguo^`n tu+` mo^.t co+
che^' dda?ng dda(.c bie^.t, kie^?u dda?ng te^n go.i la` Bolshevik.
Ca'i giai ca^'p na`y dde? ra mo^.t bo.n co' nhie^`u dda(.c quye^`n,
ca'c u+u tie^n kinh te^' chi? vi` ho. na('m ddo^.c quye^`n chi'nh tri.
trong tay.
Ga^`n dda^y, khi ho?i o^ng Djilas ta.i sao o^ng co' the^? nha^.n
ddi.nh ddu'ng dde^'n the^' ca? cho dde^'n nga`y nay. O^ng ta(.c
lu+o+~i no'i la` "da^~u la` che^' ddo^. Co^.ng Sa?n quo^'c gia cu?a
Tito dde? ra cu~ng kho^ng the^? na`o gia?i quye^'t ddu+o+.c ca'i va^'n
na.n vo^ na(ng va` tham o^." Qua? nhie^n che^' ddo^. Nam Tu+ nay
kho^ng nhu+~ng su.p ddo^? ma` co`n co' the^? co' no^.i chie^'n giu+~a
ca'c sa('c da^n, ca'c vu`ng kinh te^'. co' le~ kinh nghie^.m ddo'
chu'ng ta cu~ng ne^n ho.c, vi` nhie^`u ngu+o+`i va^~n co`n quan nie^.m
la` che^' ddo^. Co^.ng Sa?n quo^'c gia se~ co' the^? thu to'm ddu+o+.c
ca? nhu+~ng u+u ddie^?m cu?a Co^.ng Sa?n va` nhu+~ng tinh hoa cu?a tu+
ba?n. Che^' ddo^. ddo^.c ta`i ma(.c du` co' the^? ddem la.i nhu+~ng
hie^.n tu+o+.ng be^` ngoa`i trong nha^'t tho+`i nhu+ng trong tru+o+`ng
ky` se~ tha^'t ba.i. Du` ngu+o+`i ta co' khie^m to^'n dde^'n dda^u,
thi` lo+`i no'i tha(?ng cu~ng kho' nghe ho+n lo+`i ni.nh ho't. It khi
ngu+o+`i ta co' the^? nhi`n ddu+o+.c ca'i gio+'i ha.n cu?a ho.. Chu+~
"chi?" ( ngu+`ng la.i ) cu?a Kho^?ng gia'o kho^ng pha?i ai cu~ng ho.c
ddu+o+.c va` lu'c na`o ngu+o+`i ta cu~ng tu+o+?ng ho. ddang hi sinh
vi` quye^`n lo+.i quo^'c gia va` muo^'n tie^'p tu.c ca'i hi sinh a^'y
cho dde^'n ma~n ddo+`i, co' khi co`n truye^`n la.i cho con ca'i nu+~a.
Na(m 1987, mo^.t vie^n chu+'c ddi.a phu+o+ng te^n la` Fikret Abdic
o+? Nam Tu+ dda~ tham nhu~ng khoa?ng 900 trie^.u dollars. Y so^'ng
nhu+ mo^.t o^ng hoa`ng nho+` la^'y tie^`n tu+` nha` ba(ng ra. Ma`
tie^`n a^'y cu?a ai dda^u. Cu?a no^ng da^n co^ng nha^n ki co'p. O+?
Vie^.t Nam co' vu. nu+o+'c hoa Thanh Hu+o+ng cu~ng la` mo^.t hi`nh
thu+'c tu+o+ng tu+.. O+? dda^u cu+' che^' ddo^. Co^.ng Sa?n la` co'
nhu+~ng be^.nh tha'i gio^'ng nhau. DDa?ng vie^n du` ngu do^'t cu~ng
dde` dda^`u ngu+o+`i co' ho.c ne^'u kho^ng va`o DDa?ng. Trung tha`nh
mo+'i ca^`n chu+' kho^ng pha?i kha? na(ng.
The^' nhu+ng la^u la^u cu~ng co' mo^.t nha` la~nh dda.o ta.m go.i la`
bie^'t ddie^`u. DDo' la` tru+o+`ng ho+.p o^ng Gyorgy Aczel, la~nh tu.
DDa?ng Co^.ng sa?n Hungary. DDa?ng Co^.ng Sa?n Hungary cu~ng co' mo^.t
so^' tha`nh pha^`n u+u tu' cu?a dda^'t nu+o+'c na`y nho+` su+. hie^?u
bie^'t cu?a o^ng Aczel. Khi co`n ta.i vi., o^ng ta hay mo+`i ca'c ky'
gia? dde^'n nha` a(n to^'i, khe'o le'o nha('c ho. nhu+~ng gi` co'
the^? vie^'t, nhu+~ng gi` ne^n bo? qua. DDu+`ng ho?i ve^` ta.i sao
DDa?ng Co^.ng sa?n la.i ddo^.c quye^`n la~nh dda.o. Phe^ bi`nh ai
cu~ng ddu+o+.c, nhu+ng ddu+`ng chu+?i Lie^n xo^. Ne^'u co' pha?i chi?
tri'ch thi` cu~ng ddu+`ng no'i tha(?ng tuo^.t, me' me' be^n ngoa`i la`
ddu? ro^`i. Tuy chi'nh sa'ch a^'y kho^ng die^.t no^?i giai ca^'p
nomenklatura nhu+ng cu~ng ddo+~ pha^`n na`o. Hungary kho^ng dde^'n
no^~i te^. ha.i nhu+ Tie^.p Kha('c va` nha^'t la` giai ca^'p na`y
kho^ng ba`nh tru+o+'ng no^?i. O^ng ta cu~ng thu' nha^.n :
- Sau khi Lie^n Xo^ ddem qua^n va`o Hungary va` Tie^.p Kha('c thi`
da^n chu'ng to^i bie^'t tha^n bie^'t pha^.n, ngay ca? ddu+'a tre? con
cu~ng hie^?u.
Mo^.t co^.ng ta'c vie^n cu?a Aczel la` Janos Barabas cu~ng nha^.n
ddi.nh la` "muo^'n ca?i to^? che^' ddo^. Co^.ng Sa?n kho^ng the^? tu+`
ngoa`i dda'nh va`o ma` pha?i tu+` tu+`, tu+` trong dda?ng dda'nh ra".
The^' nhu+ng cu~ng chi'nh o^ng na`y trong y' ddi.nh dda'nh tu+` be^n
trong bi. tha^'t ba.i khi la`m phu. ta' cho la~nh tu. Janos Berecz.
Ke^' hoa.ch ca?i ca'ch kinh te^' cu?a o^ng ta bi. Lie^n Xo^ cha(.n
la.i va` o^ng ta pha?i ai oa'n ma` cho ra(`ng kho^ng the^? na`o kha'c
ho+n la` xa^y du+.ng mo^.t che^' ddo^. xa~ ho^.i chu? nghi~a mo+'i,
mo^.t che^' ddo^. o^ng mo+ dde^'n theo kie^?u Ba('c A^u ( Scandinavia)
hay cu?a Austria.
Na(m 1989, o^ng ta tro+? tha`nh ly' thuye^'t gia chi'nh cu?a DDa?ng.
Co^ng ta'c cu?a o^ng ta la` bie^'n DDa?ng Co^.ng Sa?n tha`nh DDa?ng
Da^n Chu? Xa~ Ho^.i kie^?u Ta^y A^u. Sau khi ca?i te^n tu+` DDa?ng
Co^ng Nha^n Xa~ Ho^.i chu? nghi~a Hungary tha`nh DDa?ng Xa~ Ho^.i
Hungary, o^ng ta bu+o+'c va`o ca?i ca'ch, thanh lo.c va` hi vo.ng se~
chie^'m tu+` 15 dde^'n 35% so^' ghe^' trong nhu+~ng ky` ba^`u cu+?
Kho^ng co`n hi vo.ng na('m quye^`n ho. chi? co`n hi vo.ng tha`nh
dda?ng ddo^'i la^.p. Barabas no'i vo+'i mo^.t ky' gia? Ta^y Phu+o+ng :
- To^i la^'y DDa?ng Da^n Chu? Xa~ Ho^.i cu?a Ta^y DDu+'c la`m gu+o+ng.
Ta'm na(m ddo^'i la^.p ro^`i nhu+ng va^~n co`n ddu+o+.c u?ng ho^..
The^' nhu+ng kho^ng pha?i nhu+ the^' la` xong. Ca'c dda?ng vie^n theo
khuynh hu+o+'ng ca?i ca'ch nha^'t ddi.nh ba('t ca'c la~nh tu. gia`
pha?i ra ddi. Ho. nha^'t ddi.nh ddoa.n tuye^.t vo+'i qua' khu+'.
Barabas ddu+o+.c ta^n chi'nh phu? cu+? ddi la`m DDa.i su+' ta.i Lie^n
xo^. O^ng ta dda`nh tu+` chu+'c va` ra ngoa`i la`m a(n:
- Ho^`i sang My~ to^i co' ga(.p mo^.t so^' co^' va^'n kinh doanh.
Nghe^` ddo' xem ra ha^'p da^~n la('m. To^i ddi.nh se~ la`m co^' va^'n
ve^` qua?n tri..
DDo' la` ta^m su+. cu?a o^ng sau khi ra kho?i DDa?ng.
Sau khi Barabas ra ddi, DDa?ng Xa~ Ho^.i pha?i trao la.i he^'t ca'c
dda(.c quye^`n dda(.c lo+.i cho chi'nh phu?. Ca'c DDa?ng vie^n cu~ng
pha?i ddo^?i the? mo+'i, ai muo^'n ra thi` ra. Tru+o+'c ddo', so^'
lu+o+.ng la` 750,000 ngu+o+`i. DDo^?i xong chi? co`n vo?n ve.n 25,000
co`n o+? la.i. The^' nhu+ng con so^' ddo' va^~n co`n vu+o+.t tro^.i so
vo+'i ca'c dda?ng mo+'i tha`nh la^.p kha'c.
Gia ca^'p nomenklatura va^~n co`n a^?n ma(.t du+o+'i nhie^`u hi`nh
thu+'c. cha(?ng ha.n trong chu+o+ng tri`nh tu+ hu+~u ho'a ca'c xi'
nghie^.p. Khi nha` nu+o+'c cho phe'p ca'c doanh gia Ta^y phu+o+ng co'
the^? mua la.i 100% co^? pha^`n trong ca'c co^ng ty thi` ca'c qua?n
tri. vie^n - nhu+~ng tha`nh pha^`n chu? cho^'t cu?a bo.n nomenklatura
- la.i ba'n la.i co^ng ty cho chi'nh ho. vo+'i gia' re?, hoa(.c chi?
ba'n cho Ta^y phu+o+ng ne^'u chi.u giu+~ ho. la.i, mo^.t ddie^`u
kie^.n ma` kho^ng ai cha^'p nha^.n ca?. Nhu+~ng nha` ca?i ca'ch pha?i
than ra(`ng :
- Bo.n nomenklatura cha(?ng kha'c gi` mafia - kho^ng la`m sao co'
the^? pha' vo+~ quye^`n lu+.c cu?a bo.n do' ddu+o+.c.
Ca'ch duy nha^'t la` cho ve^` hu+u nhu+~ng tha`nh pha^`n thie^'u kha?
na(ng. Nhu+ng ca'ch na`y thi` pha?i tu+` tu+`, to^'n nhie^`u tie^`n
va` te^' nhi.. DDa^y la` phu+o+ng pha'p ma` tu+o+'ng Franco o+? Ta^y
ban Nha dda~ a'p du.ng. Ma^'t ca? tha?y 5 na(m tro+`i va` mo^.t so^'
tie^`n ra^'t lo+'n. Nhu+ng da^~u sao cu~ng tha`nh co^ng.
O+? DDo^ng DDu+'c ti`nh tra.ng lo^.ng quye^`n cu?a bo.n a(n tre^n
ngo^`i tro^'c co`n khu?ng khie^'p ho+n nhie^`u. Bo.n ho. so^'ng cu+.c
ky` huy hoa`ng, co' ke? xa`i ca? phi co+ jet dde^? ddu+a gia ddi`nh
sang My~ nghi? he`, a(n ca('p ga^`n 400 nghe^. pha^?m trong ba?o ta`ng
vie^.n dde^? ba'n ra be^n ngoa`i. Chi'nh da^n chu'ng pha?i nga(n
cha(.n vie^.c pha' hu?y ta`i lie^.u ho^` so+ cu?a ma^.t vu. stasi vi`
so+. ho. phi tang. Va^'n dde^` gia?i ta'n ca'c co+ quan an ninh, co^ng
an cu~ng la` ca? mo^.t va^'n dde^`. O+? Romania, bo.n Securitate ca^`m
su'ng cho^'ng la.i qua^n ddo^.i, o+? Hungary, ma^.t vu. va^~n co`n
ti`m ca'ch pha' hoa.i nga^`m nhu+~ng dda?ng pha'i ddo^'i la^.p.
Co^ng an luo^n luo^n la` nhu+~ng ke? na('m giu+~ lua^.t pha'p trong
tay, chi? chi.u su+. ddie^`u khie^?n tu+` mo^.t so^' la~nh dda.o
thu+o+.ng ta^`ng. Khi chi'nh quye^`n su.p ddo^?, nhu+~ng ngu+o+`i
mo+'i ddu+'ng ra kho^ng the^? na`o kie^?m soa't ddu+o+.c ho. ma` cu~ng
kho^ng bie^'t co+ ca^'u na`y la`m nhu+~ng gi`. Cha(?ng bie^'t ddu+o+.c
co' bao nhie^u ma^.t ba'o vie^n, co^ng an chi`m vi` trong xu+' Co^.ng
sa?n ai cu~ng co' the^? la` ma^.t vu.. Mo^.t ngu+o+`i Romania dda~
no'i ra(`ng :
- Ne^'u nhu+ chu'ng to^i ddem mo^.t te^n ma^.t vu. ra xu+?, thi` ro^`i
ke'o da^y chuye^`n ra dde^'n ta^'t ca? mo.i ngu+o+`i. Tuy chu'ng no'
kho^ng co`n tre^n gia^'y to+`, nhu+ng the^? na`o cu~ng ca^'u ke^'t
quay tro+? la.i.
O+? Ba Lan, co^ng ddoa`n DDoa`n Ke^'t bie^'t ra(`ng ho. kho^ng the^?
na`o co' the^? ta^.n die^.t bo.n nomenklatura mo^.t ca'ch de^~ da`ng.
Ba tua^`n tru+o+'c khi nha^.m chu+'c, thu? tu+o+'ng Tadeusz Mazowiecki
vie^'t mo^.t ba`i tre^n ba'o no'i ve^` su+. quan ta^m cu?a o^ng. Khi
chi'nh quye^`n chu+a kie^?m soa't ddu+o+.c qua^n ddo^.i, thi` chi'nh
phu? kho^ng the^? na`o co' ddu+o+.c su+. ddo^`ng thua^.n vo+'i ha`ng
tra(m nga`n ca'n bo^. ca'c ca^'p o+? kha('p mo.i no+i. "Chi'nh quye^`n
chi? to^`n ta.i nho+` lo`ng thu+o+ng ha.i cu?a ke? thu`. mo^.t che^'
ddo^. xa^y du+.ng trong 40 na(m kho^ng the^? mo^.t va`i phu't ma` xo'a
sa.ch ddu+o+.c. Co' tra'ch nhie^.m ma` kho^ng co' quye^`n ha`nh la`
va^'n dde^` pha?i cha^'p nha^.n." Va^.y ma` cu~ng kho^ng sao tha`nh
la^.p no^?i chi'nh phu? vi` Co^.ng sa?n kho^ng chi.u ho+.p ta'c.
DDi'ch tha^n Lech Walesa pha?i bi' ma^.t vie^'t thu+ ke^u go.i ca'c
ddoa`n the^? bu` nhi`n cu~ ddu+'ng chung vo+'i Solidarity trong chi'nh
quye^`n.
Va^'n dde^` ddo^'i pho' vo+'i nhu+~ng con ba.ch tuo^.c nomenklatura
cu~ng kho^ng ddo^`ng nha^'t. Nhie^`u la~nh tu. Solidarity ddo`i cho
nghi? mo^.t nu+?a bo.n na`y - khoa?ng 1 trie^.u ngu+o+`i. The^' nhu+ng
Thu? Tu+o+'ng Mazowiecki chi? ddo^`ng y' thay ddo^?i tu+o+.ng tru+ng
dde^? tra^'n an nha^n da^n. O^ng no'i ra(`ng ta^n chi'nh quye^`n
kho^ng co' du? ngu+o+`i dde^? ddie^`n khuye^'t. O^ng cu~ng no'i
tha(?ng vo+'i ca? Ho^.i DDo^`ng Bo^. Tru+o+?ng la` o^ng kho^ng thay
ddo^?i gi` he^'t va` chi? mong ho. co^.ng ta'c tho^i, co^.ng ta'c
trong tinh tha^`n va(n minh. Mo^.t tha^n mo^.t mi`nh trong mo^.t no^.i
ca'c Co^.ng Sa?n ke^? cu~ng lie^`u.
The^' ma` la.i ho'a hay. DDe^? chu+'ng to? thie^.n chi', Bo^.
Tru+o+?ng No^.i Vu. ddo^`ng y' gia?i the^? ca'c ddo+n vi. da^n qua^n
Zomo. Zomo tuy co' tie^'ng la` nhu+~ng ddo+n vi. an ninh nhu+ng chi?
la` mo^.t bo.n du thu? du thu+.c, giu+~ nhie^.m vu. chi'nh trong
vie^.c tra^'n a'p khi ban ha`nh thie^'t qua^n lua^.t na(m 1981. Mo^.t
lu+.c lu+o+.ng kha'c ddu+o+.c tha`nh la^.p la^'y te^n la` Ogpo dda(.t
du+o+'i quye^`n chi? huy cu?a Thu? Tu+o+'ng thay vi` do ca'c Tru+o+?ng
Ty Ca?nh Sa't chi? huy. Nhie^.m vu. dda`n a'p cu~ng gia?i to?a, chi?
co`n thua^`n tu'y an ninh. Chi'nh su+. me^`m de?o cu?a Thu? Tu+o+'ng
Mazowiecki khie^'n cho bo.n nomenklatura ca?m tha^'y ba^'t an. DDa?ng
vie^n Co^.ng Sa?n dda`o ngu~ ha`ng loa.t. Tha`nh pha^`n na`y kho^ng
pha?i trung tha`nh gi` vo+'i DDa?ng ma` chi? o+? trong DDa?ng khi co`n
quye^`n lo+.i. Ho. la.i sa(~n sa`ng nga? theo Solidarity ne^'u tha^'y
co' a(n.
Kinh nghie^.m cu?a DDo^ng A^u la` nhu+~ng ba`i ho.c lo+'n ma` chu'ng
ta pha?i ho.c ho?i. Gia?i the^? mo^.t khung hi`nh ha`nh cha'nh, mo^.t
co+ ca^'u cai tri. kho^ng the^? kho^ng quan ta^m dde^'n nhu+~ng ye^'u
to^' ca^'u tha`nh cu?a no'. Nhu+~ng va^'n dde^` thuo^.c ve^` con
ngu+o+`i luo^n luo^n phu+'c ta.p va` thie^'u ro~ ra`ng. O+? mo^.t go'c
ddo^. na`y chu'ng ta tha^'y no' dde.p, nhu+ng khi nhi`n tu+` mo^.t
hu+o+'ng kha'c, va^'n dde^` kho^ng co`n nhu+ va^.y nu+~a. Co' nhu+~ng
va^'n dde^` chu'ng ta pha?i la(n xa? va`o dde^? gia?i quye^'t, nhu+ng
cu~ng co' nhu+~ng va^'n dde^` pha?i ddo`i ho?i tho+`i gian. Co'
nhu+~ng va^'n dde^` ca^`n xe't ne't, nhu+ng cu~ng co' nhu+~ng vie^.c
pha?i nha('m ma('t la`m ngo+. Mo^.t cuo^.n chi? ro^'i kho^ng the^?
kho^ng kie^n nha^~n, kho^ng ky~ ca`ng khi tha'o no'. Mo^.t la^`m lo^~i
nho? trong giai ddoa.n tranh to^'i tranh sa'ng co' the^? la`m cho
va^'n dde^` tro+? ne^n phu+'c ta.p bo^.i pha^`n va` vie^.c gia?i
quye^'t kho^ng gio+'i ha.n trong mo^.t va`i na(m ma` nhie^`u the^'
he^..
* Nhu+~ng ngu+o+`i tri' thu+'c
Tre^n kha('p DDo^ng A^u, mo^~i khi co' bie^'n ddo^.ng la` co' ma(.t
gio+'i tri' thu+'c. Ho+n the^' nu+~a, chi'nh gio+'i na`y la.i la`
nhu+~ng ngu+o+`i cha^m ngo.n lu+?a cho dda^'u tranh. Tu+` xu+a,
nhu+~ng ngu+o+`i ddo.c sa'ch va^~n so^'ng trong mo^.t the^' gio+'i
ca'ch bie^.t vo+'i bi`nh da^n, chu'ng ta go.i la` "tha'p nga`". O+?
trong tra^.n chie^'n cho^'ng Co^.ng, kho^ng nhu+~ng ho. ra kho?i ca'i
to^? ke'n ma` co`n tie^'n le^n phi'a tru+o+'c. O+? Tie^.p Kha('c,
chu'ng ta tha^'y co' Die^~n DDa`n Co^ng Da^n, o+? Hungary thi` co'
die^~n DDa`n Da^n Chu?. dda^y la` nhu+~ng no+i ta^.p trung ca'c ky'
gia? va` va(n nha^n. Nhie^`u ngu+o+`i va^~n ba?o la` "cuo^.c ca'ch
ma.ng na(m 1989 la` su+. tha('ng lo+.i cu?a va(n ho'a tru+o+'c ba.o
lu+.c". DDie^`u ddo' co' le~ kho^ng ngoa vi` kho^ng pha?i chi? o+?
DDo^ng A^u, o+? ba^'t cu+' ca'c quo^'c gia na`o du` dda~ thanh toa'n
xong chu? nghi~a Co^.ng Sa?n hay co`n ddang chie^'n dda^'u cho^'ng
ba.o quye^`n, ngu+o+`i ca^`m bu't va^~n la` nhu+~ng ke? tie^n phong.
Mo^.t nha` su+? gia Ba Lan, o^ng Bronislaw Geremek, mo^.t co^' va^'n
tha^n ti'n cu?a Walesa dda~ no'i ra(`ng :
- Ne^'u o+? be^n Ta^y Phu+o+ng, to^i cha('c cu~ng cha(?ng di'nh va`o
chuye^n chi'nh tri. la`m chi, bo+?i vi` be^n ddo' chi'nh tri. chi? la`
tro` tranh gia`nh quye^`n lu+.c. O+? Ba Lan thi` kha'c, ngu+o+`i tri'
thu+'c ba('t buo^.c pha?i tham gia "vi` chu'ng to^i chie^'n dda^'u cho
quye^`n ddu+o+.c suy nghi~."
Ho. du`ng ddu? mo.i ca'ch, tu+` thu+ ngo? dde^'n tuye^n ngo^n,
truye^`n ddo+n dde^'n sa'ch vo+?. Nhu ca^`u ddo.c kho^ng pha?i la` nhu
ca^`u gia?i tri' ma` la` mo^.t sinh me^.nh cu?a xa~ ho^.i, cu?a mo.i
ngu+o+`i chu+' kho^ng rie^ng gi` ke? tri' thu+'c. Nhu+~ng gi` ma` o+?
ca'c nu+o+'c tu+. do chi? ca^`n no'i la` ddu?, thi` o+? ca'c nu+o+'c
Co^.ng Sa?n ho. pha?i vie^'t ra. Nhu+~ng gi` xa~ ho^.i va(n minh co'
the^? truye^`n dda.t ba(`ng ma`n a?nh nho?, ho. vie^'t tha`nh sa'ch
tha`nh ba`i. Con ngu+o+`i trong che^' ddo^. Co^.ng sa?n luo^n luo^n
the`m kha't kie^'n thu+'c va` nhu ca^`u tinh tha^`n. Chu'ng ta kho^ng
la^'p la`m la. khi ti? le^. ngu+o+`i Trung Hoa ddi xem phim a?nh la`
21 la^`m mo^.t na(m, ngu+o+`i Nga la` 15 la^`n ho+n ha(?n so^'
lu+o+.ng cu?a the^' gio+'i tu+. do.
Theo ca'c nha` xua^'t ba?n o+? Prague, a^'n ba?n tie^?u thuye^'t cu?a
William Faulkner ba'n o+? Tie^.p Kha('c nhie^`u ho+n tre^n chi'nh
nu+o+'c My~. Sa'ch cu?a William Styron va` John Updike cu~ng in mo^~i
la^`n tu+` 50 dde^'n 70 nga`n ba?n. Rie^ng cuo^'n Sophie's choice ba'n
dde^'n 100,000 ba?n. Co' nhie^`u ta^.p tho+ ba'n ca? trie^.u a^'n
ba?n. Ngu+o+`i ta ddu+'ng xe^'p ha`ng tu+` 5 gio+` sa'ng dde^? ddo+.i
nha` sa'ch mo+? cu+?a. Co' nhie^`u ngu+o+`i pha?i ddi ca? chu.c no+i
mo+'i kie^'m ddu+o+.c mo^.t cuo^'n u+ng y'. Va` di~ nhie^n khi so^'
cung i't ho+n so^' ca^`u, na.n cho+. ddem xa?y ra. Khan hie^'m gia^'y
cu~ng la` mo^.t nguye^n nha^n, nhu+ng cu~ng bo+?i vi` chi'nh quye^`n
kho^ng chu' tro.ng dde^'n va(n ho.c ma` du`ng pha^`n lo+'n no^~ lu+.c
va(n ho'a va`o vie^.c tuye^n truye^`n. O+? Vie^.t Nam chu'ng ta cu~ng
tha^'y hie^.n tu+o+.ng ca'c sa'ch Lenin tuye^?n ta^.p, toa`n ta^.p in
gia^'y to^'t, ddo'ng bi`a da, gia' ca? ha. ma` va^~n e^' thiu e^'
cha?y. Chi? co' da.o hie^'m gia^'y va^'n thuo^'c ngu+o+`i ta mo+'i
ddo^? xo^ ddi mua dde^? ve^` ta'i che^'. Ca'c loa.i sa'ch co' gia'
tri. mo^.t chu't dde^`u chi? co' the^? ti`m tha^'y o+? ca'c con buo^n
cho+. tro+`i gia' tu+` 10 la^`n xa^'p le^n so vo+'i gia' chi'nh
thu+'c.
Hie^.n tu+o+.ng sa'ch vo+? tro+? tha`nh thie^'t ye^'u cu~ng vi` ca'c
chu+o+ng tri`nh truye^`n thanh truye^`n hi`nh qua' to^`i te^.. Nhu+~ng
phim a?nh do ca'c nu+o+'c xa~ ho^.i chu? nghi~a sa?n xua^'t thi`
pha^?m cha^'t va` no^.i dung dde^`u nghe`o na`n, la` mo^.t lo+.i khi'
chi'nh tri., tuye^n truye^`n ne^n ngu+o+`i ta ca`ng ddo^? xo^ va`o
nhu+~ng phim ngoa.i quo^'c, du` ra(`ng ddu+o+.c cho phe'p ra^'t ha.n
che^' va` thu+o+`ng chi? la` nhu+~ng phim a?nh mang ma`u sa('c xa~
ho^.i, to^' ca'o ba^'t co^ng va` a'p bu+'c cu?a ca'c xa~ ho^.i ky~
nghe^.. Tuy nhie^n, da^~u sao ky~ thua^.t va` die^~n xua^'t so vo+'i
ca'c ta`i tu+? o+? ca'c quo^'c gia Co^.ng Sa?n cu~ng vu+o+.t tro^.i
ne^n thu hu't kha'n gia? ddo^ng ho+n.
Nhu ca^`u tinh tha^`n kho^ng ngu+`ng la.i sau khi phim cha^'m du+'t.
Nhu+~ng nga`y sau ddo', tu+`ng nho'm nho? la.i tu. ho.p dde^? bi`nh
lua^.n, mo^? xe? va^'n dde^` va` vo^ hi`nh chung tro+? tha`nh nhu+~ng
ca^u la.c bo^. tri' thu+'c. Dostoyevsky, Hemingway ... va` ca? Freud
dde^`u la` nhu+~ng ta'c gia? ddu+o+.c u+a chuo^.ng, ddu+o+.c ba`n ca~i
nhu+ mo^.t mo^'t tinh tha^`n trong nhie^`u na(m o+? Ba Lan. Su+.
nghie^`n nga^~m, suy tu+ vi` the^' ca`ng tha^'m thi'a ho+n, sa^u sa('c
ho+n. Trong khi chu'ng ta o+? be^n na`y, ddo.c sa'ch co^'t la^'y
nhie^`u, co^'t nhanh vi` thu+.c su+. sa'ch vo+? phong phu' qua', gia'
ca? la.i ra^'t bi`nh da^n ne^n kho^ng ma^'y ta'c pha^?m tro+? tha`nh
kinh nha^.t tu.ng, sa'ch go^'i dda^`u giu+o+`ng. Cuo^'n no. chu+a
xong, cuo^'n kha'c dda~ ra ma` cuo^'n na`o cu~ng da^`y, cu~ng dde.p.
Theo do~i thi. tru+o+`ng sa'ch vo+? Vie^.t Nam cu~ng dda~ kho^ng ki.p,
theo do~i ca'c sa'ch vo+? ngoa.i quo^'c ca`ng kho' ho+n. Ba'o chi'
cu~ng va^.y, mo^.t to+` ba'o nhu+ to+` Los Angeles Times cha(?ng ha.n
nga`y na`o cu~ng co' ha`ng chu.c ba`i dda'ng ddo.c. Ma` ddo' chi? la`
mo^.t to+` ba'o ddi.a phu+o+ng. Ca'c loa.i tua^`n ba'o, nguye^.t san
mo^~i nga`nh cu~ng co' ha`ng chu.c a^'n pha^?m, tru+` nhu+~ng ngu+o+`i
qua' chuye^n mo^n kho^ng ma^'y ai co' the^? ddo.c he^'t ddu+o+.c.
Khi co`n o+? Vie^.t Nam, to^i thi'ch ddo.c ca'c loa.i sa'ch ho.c la`m
ngu+o+`i cu?a hai ta'c gia? Nguye^~n Hie^'n Le^ va` Nguye^~n duy Ca^`n
va` co^' ga('ng theo dduo^?i nhu+~ng phu+o+ng pha'p ma` ca'c vi. na`y
dda~ chi? da^~n. The^' nhu+ng ca'c phu+o+ng pha'p a^'y kho^ng co`n
hu+~u du.ng khi sang dde^'n be^n na`y. Ca'i ho.c cu?a chu'ng ta la`
ca'i ho.c to^?ng qua't, mo^~i nga`nh mo^.t chu't, co' chie^`u ro^.ng
ma` kho^ng co' chie^`u sa^u, no' kho^ng i'ch lo+.i cho mo^.t xa~ ho^.i
qua' phong phu'. To^i va^~n tu+. ho?i, ne^'u nhu+ to^i sinh tru+o+?ng
o+? xu+' na`y, lie^.u co' ddu? kie^n nha^~n ho.c the^m mo^.t hai sinh
ngu+~ nhu+ o+? Vie^.t Nam kho^ng ? Tho+`i gio+` dda^u ma` ca(.m cu.i
ddo.c sa'ch ro^`i la`m the?, la`m da`n ba`i to'm y' ? Tho+`i gio+`
dda^u ma` che'p nhu+~ng ddoa.n va(n hay va`o mo^.t ta^.p rie^ng dde^?
tham kha?o ? O+? trong nu+o+'c, sau khi ddo.c mo^.t cuo^'n sa'ch co'
the^? ga(.p ba.n be` ba`n ve^` ta'c pha^?m mo+'i bie^'t ha`ng tua^`n,
co' khi ca? tha'ng chu+' o+? be^n na`y, tua^`n tru+o+'c tua^`n sau
dda~ co' ha`ng chu.c cuo^'n mo+'i ro^`i. Hay ta.i ca'i xa~ ho^.i na`y
la`m ngu+o+`i ta ba^.n ro^.n qua' ma` kho^ng co`n thi` gio+` cho tinh
tha^`n ? Ngay ca? mo^.t nhu ca^`u bu+'c thie^'t kha'c cu?a ngu+o+`i
Vie^.t chu'ng ta la` theo do~i su+. su.p ddo^? cu?a che^' ddo^. Co^.ng
Sa?n ma` cu~ng cha(?ng ma^'y ngu+o+`i na('m vu+~ng thi` no'i gi`
dde^'n ca'c tra`o lu+u xa~ ho^.i hay ti`nh hi`nh quo^'c te^' kha'c.
Con ngu+o+`i hie^.n nay chi? quan sa't the^' gio+'i nhu+ coi mo^.t
phim a?nh, va` chi? co`n chu' y' dde^'n nhu+~ng ddoa.n gay ca^'n
tho^i. Cho ne^n to^i va^~n ca?m phu.c nhie^`u ho.c gia? co`n dde^?
thi` gio+`, co^ng su+'c vie^'t nhu+~ng ba`i ve^` khoa ho.c, ky~
thua^.t, kinh te^', nhu+~ng nga`nh vo^'n dda~ kho^ khan, i't hu+'ng
thu' ma` la.i ddo`i ho?i nhie^`u co^ng lao, nhie^`u chu+'ng lie^.u.
Hie^.n nay, nhu ca^`u tinh tha^`n cu?a chu'ng ta tro+? ne^n qua' de^~
da~i, hoa(.c ba(`ng ma`n a?nh truye^`n hi`nh qua ca'c phim a?nh
chie^'u ha`ng nga`y, hoa(.c ba(`ng nhu+~ng bo^. phim Hongkong die^~n
xua^'t vu.ng ve^`, kho^ng co' gia' tri. ke^? ca? phu+o+ng die^.n xa~
ho^.i va` li.ch su+?, hoa(.c nhu+~ng phim a?nh qua' nhie^`u ba.o
lu+.c, che'm gie^'t. Sa'ch vo+? thi` cu~ng qua' nhie^`u thuo^'c
ddo^.c, chu' tro.ng ca'c ddo`i ho?i tha^'p he`n, nhu.c du.c ho+n la`
su+. cao thu+o+.ng. Ba'o chi' Vie^.t Nam cu~ng dda~ ba('t dda^`u
qua?ng ca'o ca'c sa'ch vo+?, phim a?nh khie^u da^m mo^.t ca'ch co^ng
khai. Trong khi ddo', o+? quo^'c no^.i, ca'i vo? cu?a che^' ddo^. tu+.
do pho'ng tu'ng cu~ng ddang lan tra`n. Chi'nh ba'o chi' cu?a Co^.ng
Sa?n pha?i thu' nha^.n ca'c phim ddo^`i tru.y, ca'c ddo^.ng ma~i da^m,
ca'c hie^.n tu+o+.ng ba(ng dda?ng ... ddang lu~ng ddoa.n xa~ ho^.i.
Nhu+~ng da^'u hie^.u ddo' qua? tha^.t ra^'t bi quan cho dda^'t
nu+o+'c.
Ngu+o+`i ta co^? vo~ cho su+. pha' hu?y ma` kho^ng ai khuye^'n khi'ch
su+. xa^y du+.ng. Hi`nh nhu+ ca^y va(n ho'a chi? co' the^? mo.c tre^n
nhu+~ng vu`ng dda^'t kho^ ca(`n, ha.t gio^'ng suy tu+ chi? co' the^?
gieo tre^n so?i dda'. Tha^.t dda'ng buo^`n ne^'u ngu+o+`i Co^.ng Sa?n
la`m co^ng ta'c dda'nh ba^.t go^'c nhu+~ng gi` thuo^.c ve^` truye^`n
tho^'ng, pha' tan hoang ne^`n va(n minh tinh tha^`n cu?a da^n to^.c
Vie^.t Nam dde^? ro^`i sau khi che^' ddo^. ddo' ra ddi ngu+o+`i ta
la.i chi? ddem gieo nhu+~ng ha.t gio^'ng to^`i te^. ho+n. DDo' la`
vie^~n tu+o+.ng cu?a va`i na(m sa('p to+'i ma` ngu+o+`i ta se~ ddem
ve^` la`m qua` cho to^? quo^'c.
Tro+? la.i va^'n dde^` ngu+o+`i tri' thu+'c o+? DDo^ng A^u, ho.
kho^ng co`n la` nhu+~ng con mo.t sa'ch bi`nh thu+o+`ng ma` la` nhu+~ng
su+' ddo^` cu?a mo^.t to^n gia'o. Chi'nh Lenin cu~ng no'i : O+? dda^u
co' a'p bu+'c thi` co' dda^'u tranh. Va` nhu+~ng quo^'c gia na`y trong
mo^.t nu+?a the^' ky? qua dda~ so^'ng trong a'p bu+'c. Nhu+~ng quo^'c
gia bi. ddo^ ho^., vie^.c sinh to^`n tro+? tha`nh quan ye^'u, va` va(n
ho'a la` ma(.t na. cu?a chi'nh tri.. Trong tho+`i ky` bi. Quo^'c Xa~
cai tri., kho^ng pha?i chi? va(n ho'a bi. nga(n ca^'m ma` ngu+o+`i ta
ca?m tha^'y mo^.t nguy co+ die^.t chu?ng, nhu+~ng hi`nh thu+'c dda^'u
tranh nga^`m ba(`ng va(n chu+o+ng chu+~ nghi~a tro+? ne^n dda da.ng
ho+n - cu~ng co' the^? ba(`ng truye^`n ddo+n hoa(.c che'p tay, ma`
cu~ng co' the^? la` nhu+~ng ba`i tho+, truye^.n nga('n, chuye^.n
tie^'u la^m truye^`n kha^?u.
Ho^`i the^' ky? thu+' 19, nhie^`u da^n to^.c nhu+ Ba Lan, Tie^.p
Kha('c, Lo^~ Ma Ni, Nam Tu+ ... bi. ba('t pha?i ho.c tie^'ng ngoa.i
quo^'c. Trong tru+o+`ng cu~ng kho^ng ddu+o+.c du`ng tie^'ng me. dde?
dde^? no'i chuye^.n. Trong hoa`n ca?nh ddo', gio+'i si~ phu ca?m
tha^'y mi`nh mang mo^.t tra'ch nhie^.m quan tro.ng, mo^.t nhie^.m vu.
thie^ng lie^ng. Ho. la` nhu+~ng ngu+o+`i ba?o ve^. la^u dda`i va(n
ho'a, kho ta`ng va(n ho.c. Ho. bie^'n ca'c huye^`n su+? tha`nh mo^.t
ne^`n va(n minh sa'ng ngo+`i. Va`o the^' ky? thu+' 18, mo^.t tu si~
ngu+o+`i Bulgaria te^n la` Mount Athos vie^'t mo^.t ta'c pha^?m te^n
la` " Li.ch su+? ca'c Sa Hoa`ng va` Tha'nh nha^n cu?a Bulgaria" dda~
ga^y ra nhu+~ng phong tra`o ho.c tie^'ng Bulgaria va` mo^.t tra`o lu+u
mo+'i cho va(n chu+o+ng nu+o+'c na`y. Nhie^`u nha` va(n, nha` ba'o
pha?i ddi va`o chi'nh tri., la^'y chi'nh tri. nhu+ mo^.t phu+o+ng
tie^.n dde^? ba?o ve^. tie^'ng no'i va` quan ddie^?m cu?a mi`nh. Mo^.t
quan ddie^?m va(n ho'a nha^n ba?n thi` tu+. no' dda~ la` mo^.t hi`nh
thu+'c pha?n kha'ng che^' ddo^.. Chu'ng ta co`n nho+' nhu+~ng ba`i
tho+ cu?a Tra^`n Da^`n, Phu`ng Qua'n ... tuy kho^ng ddu+'ng trong
mo^.t la^.p tru+o+`ng chi'nh tri., va^~n ddu+o+.c coi nhu+ su+. vu`ng
da^.y cu?a ngu+o+`i bi. a'p bu+'c.
Co' le~ thie^n bi hu`ng ca dda'ng ke^? nha^'t trong tra^.n chie^'n
va(n ho'a cho^'ng a'p bu+'c xa?y ra o+? Ba Lan. Nhu+~ng tie^?u
thuye^'t li.ch su+? cu?a Henryk Sienkiewicz va` nhu+~ng tru+o+`ng
thie^n cu?a Slowacki dda~ la` mo'n a(n tinh tha^`n nuo^i nhie^`u the^'
he^.. Sau hai la^`n no^?i da^.y tha^'t ba.i, kho^ng ma^'y ai trong
nhu+~ng ngu+o+`i ye^u nu+o+'c o+? Ba Lan nghi~ ra(`ng ho. co' the^?
tha('ng ddu+o+.c ba(`ng ba.o lu+.c. Va` ho. dda~ chuye^?n hu+o+'ng
tu+` bo? dda^'u tranh chi'nh tri. ma` "quay sang nuo^i lu+?a nhie^.t
ti`nh ba(`ng va(n ho'a." Tu+. ho.c, tu+. dda`o luye^.n, mo^.t he^.
tho^'ng lu+u ha`nh le'n lu't nhu+~ng ta'c pha^?m va(n ho.c, nhu+~ng
sa'ch vo+? bi. ca^'m va` mo^.t tru+o+`ng DDa.i Ho.c lu+u ddo^.ng hi`nh
tha`nh. Mo^~i tua^`n da.y mo^.t no+i dde^? cho^'ng theo do~i. Mo^.t
trong nhu+~ng sinh vie^n to^'t nghie^.p ngo^i tru+o+`ng ky` di. na`y
la` co^ Marie Sklodowska, sau na`y la` ba` Marie Curie, mo^.t khoa
ho.c gia va` cu~ng la` mo^.t vi~ nha^n cu?a loa`i ngu+o+`i. Su+? gia
Norman Davies dda~ vie^'t :
Ngu+o+`i a'i quo^'c tie^u bie^?u va`o dda^`u the^' ky? na`y o+? Ba
Lan kho^ng pha?i la` mo^.t chie^'n si~ ca'ch ma.ng vo+'i kha^?u su'ng
lu.c trong tu'i ma` la` mo^.t thie^'u nu+~ con nha` gia gia'o vo+'i
quye^?n sa'ch ca('p tay.
Na(m 1918, Tie^.p Kha('c ddu+o+.c ddo^.c la^.p thi` ngu+o+`i ta dda~
go.i la` Co^.ng Ho`a Khoa Ba?ng. Hai To^?ng Tho^'ng dda^`u tie^n,
Tomas Garrigue Masaryk va` Advard Benes dde^`u la` nhu+~ng ho.c gia?.
Masaryk la` gia'o su+ trie^'t ta.i DDa.i Ho.c Prague, ngu+o+`i la`m
ho^`i sinh ngo^n ngu+~ Tie^.p. DDa^'u tranh cho quye^`n tie^'ng me.
dde? dda~ ga^y nhie^`u ddu.ng ddo^. giu+~a ngu+o+`i Tie^.p va`
ngu+o+`i DDu+'c. Na(m 1891, khi ca'c te^n ddu+o+`ng o+? Prague
ddu+o+.c ddo^?i tu+` tie^'ng DDu+'c sang tie^'ng Tie^.p, dda~ ga^y
ne^n mo^.t xu'c ddo^.ng lo+'n, va` qua^`n chu'ng coi nhu+ mo^.t
tha('ng lo+.i vi~ dda.i ve^` tinh tha^`n. Ngay ca? To^?ng Tho^'ng
Masaryk khi dda~ nhie^.m chu+'c va^~n ha(`ng tua^`n tham du+. mo^.t
ho^.i tha?o va(n chu+o+ng do va(n si~ Karel Capek to^? chu+'c. Du` la`
To^?ng Tho^'ng, o^ng va^~n la` mo^.t con ngu+o+`i co`n nhie^`u va^'n
dde^` ca^`n bie^'t, ca^`n trao ddo^?i. DDo' cu~ng la` cung ca'ch cu?a
mo^.t "ke? si~", co' su+. lu+o+ng thie^.n tri thu+'c, kho^ng da^'u
ca'i do^'t cu?a mi`nh. Ho.c ta^.p kho^ng pha?i la` ddie^`u dda'ng
xa^'u ho^? va` dda'ng buo^`n cho nhu+~ng ngu+o+`i o+? ngo^i vi. cao,
ho. i't co' thi` gio+` dde^? ho.c, va` cu~ng i't co' co+ ho^.i dde^?
ho.c nhu+~ng ddie^`u hay tuy thi?nh thoa?ng cu~ng co' mo^.t ta^'m
ba(`ng - ba(`ng danh du+. cu?a mo^.t dda.i ho.c ta(.ng cho.
Ma(.c du` sau cu`ng ho. dda~ chie^'n tha('ng Co^.ng Sa?n, nhu+ng
thu+o+`ng ddo' kho^ng pha?i la` mu.c tie^u cuo^'i cu`ng ma` ho. theo
dduo^?i. Mu.c ddi'ch chi'nh cu?a ngu+o+`i tri' thu+'c la` ti`m co+
ho^.i dde^? phu.c vu. nhu+~ng ngu+o+`i bi. a'p bu+'c. DDo' la` lo`ng
ye^u nu+o+'c ma` nhu+~ng ngu+o+`i cu`ng kho^? la` ddo^'i tu+o+.ng.
Cu~ng chi'nh vi` ta^m ti`nh ddo' ma` sau dde^. nhi. the^' chie^'n,
nhie^`u ngu+o+`i tri' thu+'c dda~ theo DDa?ng, dda~ gia nha^.p DDa?ng.
Va` chi'nh ho. dda~ phu.c vu. che^' ddo^. nu+~a vi` ho^`i chie^'n
tranh, Co^.ng Sa?n dda~ la~nh dda.o kha'ng chie^'n. O+? vie^.t Nam
cu~ng the^', ban dda^`u Ma(.t Tra^.n Vie^.t Minh cu~ng nhu+ bao nhie^u
ddoa`n the^? quo^'c gia kha'c theo con ddu+o+`ng cho^'ng Pha'p,
dduo^?i thu+.c da^n. Ma` trong kha'ng chie^'n thi` ngu+o+`i Co^.ng
Sa?n gia` da(.n, kho^n ngoan ho+n ca?. Ho. ddu+o+.c dda`o luye^.n va`
co' mo^.t guo^`ng ma'y, mo^.t bo^. na~o chi'nh tri. trong khi ca'c
to^? chu+'c kha'c chi? co' mo^.t ta^'m lo`ng. Va` ho+n nu+~a, DDa?ng
co^.ng Sa?n na`o cu~ng co' ca? mo^.t ha`o quang cu?a ca'c nu+o+'c
dda`n anh ddu+'ng sau lu+ng. Bu+o+'c va`o ha`ng ngu~ DDa?ng, ho.
kho^ng nhu+~ng hu+o+?ng ca'i vinh quang cu?a ddi.a phu+o+ng, ho. co`n
chia xe? ca? nhu+~ng vinh quang cu?a Lie^n Xo^, cu?a Trung hoa ...
Ngu+o+`i ta tha^'y tru+o+'c ma('t ca'c da^n to^.c bi. tri. kha'c ddang
dda^.p chung mo^.t nhi.p tim, ddang theo do~i tu+`ng bu+o+'c cha^n
cu?a ho.. Ho. kho^ng co^ ddo+n no+i nu'i ru+`ng Vie^.t Ba('c, ma` ho.
nha^.n ddu+o+.c lo+`i cha^n tha`nh nha('n nhu?, thie^'t tha, ke^` vai
sa't ca'nh cu?a nhu+~ng ngu+o+`i la~nh dda.o ta^.n Kremlin, ta^.n
Ba('c Kinh.
Nhie^.t ti`nh va` ly' tu+o+?ng cu?a tuo^?i tre? va` sa'ch vo+? dda~
khie^'n cho thanh nie^n DDo^ng A^u - cu~ng nhu+ Vie^.t Nam - nhi`n
va`o Lie^n Xo^ nhu+ mo^.t khuo^n ma^~u. co' dda^u ky~ nghe^. ho'a, co+
gio+'i ho'a nhanh nhu+ nu+o+'c Nga. Nu+o+'c Nga dda~ dduo^?i ki.p My~
trong vu~ khi' ha.ch nha^n, va` ddi tru+o+'c My~ trong vie^.c ddu+a
ngu+o+`i le^n kho^ng gian. Kho^ng pha?i chi? thanh nie^n tri' thu+'c
o+? ca'c nu+o+'c Co^.ng Sa?n bi. me^ hoa(.c. Ngay ca? tri' thu+'c Ta^y
Phu+o+ng cu~ng bi. cuo^'n va`o co+n lo^'c ddo'. Nhie^`u nha` ho.c gia?
lu+`ng danh cu?a Anh, Pha'p, Y ... cu~ng ta'n du+o+ng ca'c nu+o+'c xa~
ho^.i chu? nghi~a. Trong cuo^.c chie^'n Vie^.t Nam, ngu+o+`i ta dda~
la^.p ca? nhu+~ng phie^n toa` quo^'c te^' dde^? xu+? a'n My~ xa^m
la(ng. Neal Ascherson, mo^.t va(n si~ Anh cho ra(`ng " u?ng ho^.
Co^.ng Sa?n la` mo^.t la`n so'ng ca'ch ma.ng vi~ dda.i, la` ho^`i sinh
cu?a nhie^.t ti`nh chi'nh tri." . O^ng ta vie^'t:
... la` ta^.p trung cu?a nhu+~ng cuo^.c dda^'u tranh vo~ trang gia`nh
ddo^.c la^.p da^n to^.c trang bi. ba(`ng mo^.t y' thu+'c he^. nha(`m
thay ddo^?i he^. tho^'ng xa~ ho^.i va` kinh te^'. Chu? nghi~a xa~
ho^.i, la` mo^.t khai trie^?n vu+o+.t qua ca? Marx, ca? Lenin dda~
thay cho^~ cho chu? nghi~a khai pho'ng la~ng ma.n ngu+. tri. nha^n
loa.i trong the^' ky? 19.
Qua? thu+.c ly' thuye^'t Co^.ng Sa?n la` mo^.t to^n gia'o - co' su+'c
quye^'n ru~ la. lu`ng - dda~ ho+'p ho^`n nhie^`u nha^n va^.t te^n
tuo^?i trong ddo' co' Jerzy Andrzejewski, nha` va(n a'i quo^'c Thie^n
Chu'a Gia'o Ba Lan, thi si~ Antoni Slonimski. Trong ta'c pha^?m
Nhu+~ng Linh Ho^`n Tu` Ngu.c, o^ng Czeslaw Milosz, mo^.t va(n si~
ddu+o+.c trao gia?i Nobel, dda~ mo^ ta? ta.i sao nhu+~ng con ngu+o+`i
sa'ng suo^'t, ti?nh thu+'c la.i bu+o+'c va`o che^' ddo^. chuye^n
chi'nh. Ho. gia nha^.p DDa?ng mong dde^? ddu+'ng va`o tay ba'nh cho
chie^'c xe li.ch su+?. The^' nhu+ng khi bu+o+'c va`o ro^`i, ho. la.i
bi. cuo^'n trong guo^`ng ma'y kho^ng the^? cu+o+~ng la.i hay thoa't ra
ddu+o+.c.Chi'nh Milosz cu~ng no'i la` o^ng ca?m tha^'y kho^ng co' con
ddu+o+`ng na`o kha'c ho+n dde^? cha.y tro^'n ngoa`i con ddu+o+`ng di
cu+ ne^n dda~ xin sang Pha'p na(m 1953, mo^.t na(m tru+o+'c khi ta'c
pha^?m Nhu+~ng linh ho^`n tu` ngu.c xua^'t ba?n. The^' nhu+ng Milosz
kho^ng hoa`n toa`n ddu'ng. Ha^`u he^'t nhu+~ng ngu+o+`i tri' thu+'c
bu+o+'c va`o vo+'i nhie^.t ti`nh tuo^?i tre?, vo+'i lo`ng ye^u nu+o+'c
thie^'t tha la.i xua^'t hie^.n sau na`y trong ta^`ng lo+'p
nomenklatura, giai ca^'p dda(.c quye^`n dda(.c lo+.i, a(n tre^n ngo^`i
tro^'c cu?a he^. tho^'ng chi'nh tri. ddo^ng cu+'ng va` rong re^u.
Cuo^.c " thoa't xa'c " hay ddo^?i lo^'t tu+` con ngu+o+`i thanh nie^n
ly' tu+o+?ng sang mo^.t ga~ trung nie^n tham o^ dda~ ddu+o+.c lo^.t
tra^`n trong ta'c pha^?m Ngu+o+`i Tri' Thu+'c tre^n con ddu+o+`ng
Quye^`n Lu+.c cu?a Gyorgy Konrad va` Ivan Szelenyi vie^'t cuo^'i na(m
1973 dde^'n 1974.
Hai o^ng na`y ly' lua^.n ra(`ng quye^`n lu+.c trong che^' ddo^. tu+
ba?n na(`m trong tay ta`i phie^.t. Trong khi ddo', o+? che^' ddo^.
Co^.ng Sa?n, nha` nu+o+'c na('m giu+~ tu+ ba?n, va` quye^`n ha`nh
trong tay ca'c ke^' hoa.ch gia va` ky~ thua^.t gia.Chu? nghi~a Bo^n
Xe^ Vi'ch la` "mo^.t co+ che^' tham o^ du+.ng ne^n bo+?i tri' thu+'c
dde^? kho^'ng che^' tri' thu+'c." Cu~ng la.i sai. Hai o^ng que^n
ra(`ng co' nhu+~ng ngu+o+`i tri' thu+'c kho^ng chi.u khua^'t phu.c va`
e'p mi`nh phu.c vu. cho DDa?ng. Tuy ddo' chi? la` mo^.t tha`nh pha^`n
ra^'t nho?, nhu+ng la.iga^y nhie^`u tie^'ng vang ra^'t lo+'n. Qua^`n
chu'ng va^~n nhi`n va`o nhu+~ng ke? si~ a^'y nhu+ ngo.n dduo^'c soi
ddu+o+`ng, va` tro+? tha`nh nhu+~ng tie^'ng no'i tie^u bie^?u, kho^ng
chi? tie^u bie^?u cho mo^.t tha`nh pha^`n, ma` dda.i die^.n cho ta^'t
ca? nhu+~ng ngu+o+`i bi. a'p bu+'c. A' DDo^ng chu'ng ta co' ca^u :
Phu' qui' ba^'t na(ng da^m, ba^`n tie^.n ba^'t na(ng di, uy vu~ ba^'t
na(ng khua^'t (khi gia`u sang thi` kho^ng xa hoa qua' ddo^., khi
nghe`o he`n thi` kho^ng thay ddo^?i khi' tie^'t, khi ga(.p a'p bu+'c
thi` kho^ng chi.u khua^'t phu.c). Ma` xa~ ho^.i Co^.ng Sa?n la` xa~
ho^.i la^'y a'p bu+'c la`m phu+o+ng tie^.n chi'nh dde^? kho^'ng che^'
con ngu+o+`i. Ho. a'p du.ng nguye^n ly' khoa ho.c Pavlov, hi`nh tha`nh
nhu+~ng tho'i quen dde^? chu'ng ta bi. khua^'t phu.c ma` kho^ng hay.
Ca'i ddo'i, ca'i nghe`o theo to^i la` uy vu~ to lo+'n nha^'t. Khi
chu'ng ta chi? ddo'i mo^.t nga`y, mo^.t tua^`n, ddo' chu+a pha?i la`
ddo'i. Tra.ng tha'i co^`n ca`o trong bu.ng chi? la` ki'ch thi'ch mo^.t
tho'i quen cu?a da. da`y pha?i co' ca'i gi` o+? mo^.t tho+`i ddie^?m
dde^? la`m vie^.c. Chi? khi na`o ngu+o+`i ta thie^'u tho^'n nhie^`u
tha'ng, nhie^`u na(m, ddo' mo+'i thu+.c su+. la` ddo'i. Bu.ng chu'ng
ta dda~ ddie^`u chi?nh ddu+o+.c vo+'i su+. thie^'u a(n - ca'i da. da`y
no' to'p la.i, nhu+ nhu+~ng ngu+o+`i tu` ca?i ta.o thu+o+`ng nhu?
tha^`m - nhu+ng dda^`u chu'ng ta luo^n luo^n bi. mie^'ng thi.t,
mie^'ng ddu+o+`ng a'm a?nh. Va` khi ddo' chu'ng ta "co' the^? gie^'t
ngu+o+`i vi` cu? sa('n cu? khoai " nhu+ trong tho+ Nguye^~n Chi'
Thie^.n.
Mo^.t xa~ ho^.i chi? co`n la` nhu+~ng con ngu+o+`i tranh so^'ng, ly'
tu+o+?ng chi? co`n la` nhu+~ng gi` cu. the^? nha^'t, thu+.c te^'
nha^'t. Na(ng lu+.c sinh to^`n la` na(ng lu+.c sau cu`ng co`n hie^.n
hu+~u, va` du` ba^.c dda.i tri', dda.i tue^. cu~ng chi? nghi~ ddu+o+.c
dde^'n mie^'ng a(n. Cu+?a chu`a va('ng ddi a'nh tu+` bi, nha` tho+`
thie^'u da^`n ti`nh ba'c a'i. Nhu ca^`u tinh tha^`n vi` the^' xa vo+`i
ho+n, vi` tinh tha^`n pha?n a?nh thu+.c te^', ma` thu+.c te^' cu`ng
kie^.t thi` tinh tha^`n cu~ng ra ddi. Trong xa~ ho^.i Co^.ng Sa?n,
nhie^`u na(m qua kho^ng ma^'y khi co' no^?i da^.y theo nghi~a thua^`n
tu'y chi'nh tri., ma` ra^'t nhie^`u vu. ddo^? ma'u vi` gia`nh la.i
mo^.t mie^'ng a(n bi. cu+o+'p ddi. Ne^'u ai dda~ ddo.c chuye^.n nga('n
"Ca'i dde^m ho^m a^'y dde^m gi`" cu?a Phu`ng Gia Lo^.c se~ tha^'y ca'i
ddi.a ngu.c tra^`n gian ma` mo^.t nu+?a nha^n loa.i so^'ng trong ga^`n
suo^'t the^' ky? hai mu+o+i na`y. Chi'nh vi` the^', giai ddoa.n mong
manh nha^'t cu?a che^' ddo^. la` khi kinh te^' mo+'i mo+? ra, vi` khi
ddo' ngu+o+`i ta bu+`ng ti?nh hie^?u ra(`ng con ngu+o+`i co`n mo^.t
nhu ca^`u kha'c sau nhu ca^`u va^.t cha^'t. DDo' la` nhu ca^`u tinh
tha^`n, nhu ca^`u co' mo^.t chu't suy tu+, co' tho+`i gio+` dde^?
thu+o+?ng la~m mo^.t ta'c pha^?m va(n chu+o+ng, mo^.t bu+'c tranh,
mo^.t ba?n nha.c ... Va` nhu ca^`u a^'y ti'ch lu~y se~ tha`nh nhu
ca^`u chi'nh tri..
Khi xa~ ho^.i co`n qua' tho^ so+, no'i ve^` tu+. do, da^n chu?, dda
nguye^n, pha^n quye^`n se~ kho^ng ai ca?m nha^.n ddu+o+.c no' nhu+
the^' na`o, va` kho^ng ca?m tha^'y ca^`n tranh dda^'u, ddo`i ho?i.
The^' nhu+ng khi tie^'n le^n mo^.t bu+o+'c, mie^'ng a(n co' ddu?,
ngu+o+`i ta se~ pha?i ddi kie^'m thu+'c a(n cho tinh tha^`n. Chu'ng ta
ca^`n pha^n bie^.t hai loa.i dda^'u tranh cho nhu ca^`u tinh tha^`n :
- dda^'u tranh xua^'t pha't tu+` mo^.t ngu+o+`i dda~ so^'ng trong xa~
ho^.i tu+. do, nay bi. so^'ng trong che^' ddo^. ddo^.c ta`i va` co'
ngay su+. so sa'nh, kha'c bie^.t giu+~a hai che^' ddo^.. Kho^ng ca^`n
bie^'t vai tro` ngu+o+`i ddo' la` gi`, nhu+ the^' na`o, nhu+ng qua'
khu+' tu+. no' dda~ la` mo^.t ddo^.ng lu+.c vi` la` mo^.t ta^.p qua'n
cu?a qua' khu+'. Tu+. do cu~ng la` mo^.t ta^.p qua'n. Ne^'u mo^.t
ngu+o+`i khi sinh ra dda~ bi. nho^'t va`o mo^.t ca(n pho`ng, va` chi?
so^'ng trong pha.m vi kho^ng gian nho? be' a^'y tu+` be' dde^'n lo+'n,
ngu+o+`i a^'y se~ kho^ng tha^'y co' nhu ca^`u pha?i ra ngoa`i.
Ngu+o+`i ta dda~ ti`m tha^'y nhie^`u ddu+'a tre? bi. la.c va`o ba^`y
thu' - ba^`y so'i cha(?ng ha.n - va` khi lo+'n le^n, chu'ng hoa`n
toa`n kho^ng co' mo^.t ba?n na(ng na`o ma` chu'ng ta va^~n thu+o+`ng
tu+o+?ng ra(`ng la` ba?n na(ng tu+. nhie^n cu?a loa`i ngu+o+`i. DDi
ba(`ng hai cha^n cha(?ng ha.n, cu~ng la` mo^.t tie^'n ho'a, va` "cu~ng
la` mo^.t tho'i quen" chu+' kho^ng pha?i vi` chu'ng ta la` sinh va^.t
thie^ng lie^ng ne^n ddu+o+.c mang hi`nh ha`i va` ta^.p qua'n cu?a
Thu+o+.ng DDe^' nhu+ ngu+o+`i ta nghi~. Tha`nh ra, ngu+o+`i Co^.ng
Sa?n va^~n nhi`n ca'c vu. tranh dda^'u trong nhu+~ng na(m dda^`u mo+'i
cai tri. nhu+ la` mo^.t su+. quay tro+? ve^` ta^.p qua'n cu~. Ho. coi
vu. Nha^n Va(n Giai Pha^?m o+? Vie^.t Nam na(m 1956 la` ha`nh vi pha?n
loa.n cu?a ta`n du+ tu+ sa?n chu+' kho^ng pha?i la` tranh dda^'u cho
nha^n quye^`n nhu+ chu'ng ta dda(.t te^n.
- the^' nhu+ng mo^.t loa.i thu+' hai ma` chi'nh la` tha'ch ddo^' to
lo+'n nha^'t cu?a che^' ddo^., la` ddo^.ng lu+.c la`m cho che^' ddo^.
Co^.ng Sa?n su.p ddo^? - trong ddo' vai tro` cu?a su+'c ma.nh tinh
tha^`n con ngu+o+`i tha^.t ro~ ne't - la` su+. "ti?nh thu+'c cu?a
chi'nh nhu+~ng ngu+o+`i sinh ra, tru+o+?ng tha`nh trong xa~ ho^.i
ddo'." DDo' la` mo^.t xung pha' vo+'i ta^.p qua'n, vo+'i truye^`n
tho^'ng cu?a ddo+`i so^'ng khi ngu+o+`i ta co' di.p tie^'p xu'c vo+'i
the^' gio+'i be^n ngoa`i. Va` bo+?i vi` no' la` mo^.t cuo^.c no^?i
da^.y tu+. pha't, ddo^.ng co+ thu'c dda^?y la` su+. ti?nh ngo^. cu?a
chi'nh ho.. Va` muo^'n cho su+. vu`ng le^n a^'y co' gia' tri., no'
pha?i ddu+o+.c trui re`n, thao thu+'c ba(`ng kinh nghie^.m, ba(`ng ray
ru+'t, da`y vo`. Va` chi'nh vi` the^' no' co' nhie^`u giai ddoa.n,
mo^~i lu'c mo^.t kha'c. No' kho^ng the^? hoa`n ha?o ngay tu+` ban
dda^`u. No' pha?i ddu+o+.c va cha.m, ma`i ru~a, co. xa't vo+'i thu+.c
te^' va` su+. bie^'n da.ng a^'y la` mo^.t trie^.u chu+'ng to^'t cho
bo^ng hoa ca'ch ma.ng. Mo^.t ha`i nhi khi co`n trong bu.ng me. luo^n
luo^n la` mo^.t qua'i va^.t ne^'u no' ddu+o+.c sinh ra va` lo+'n le^n
trong nha^n da'ng ddo'. Ca'i dda^`u to, ca'i cha^n nho?, ca'i dduo^i
cong cong ... No' dda^u dda~ la` mo^.t ddu+'a tre? nhu+ chu'ng ta
nhi`n ngoa`i ddo+`i. Va` ngay ca? sau khi sinh ra, no' cu~ng co`n
bie^'t bao nhie^u bu+o+'c pha?i tra?i qua. Ba tha'ng bie^'t la^~y,
ba^?y tha'ng bie^'t bo`. Bie^'t a(n, bie^'t ngu?, bie^'t no'i, bie^'t
cu+o+`i. Ha`i nhi da^n chu? cu~ng the^'. Chu'ng ta pha?i nhi`n
ddu+o+.c su+. tru+o+?ng tha`nh tu+`ng bu+o+'c cu?a no' trong tu+`ng
con ngu+o+`i va` trong ca? xa~ ho^.i.
Hai hoa`n ca?nh, hai tha'i ddo^. ddo' kha'c nhau xa tu+` ba?n cha^'t
va` tu+` hie^.n tu+o+.ng. Nhu+ng sau khi ddi mo^.t qua~ng da`i, no'
se~ nha^.p la.i dde^? tro+? tha`nh mo^.t lu'c na`o kho^ng hay. Khi
ddo' chi? co`n la.i con ngu+o+`i cho^'ng la.i ba^'t co^ng, cho^'ng
la.i a'p bu+'c. Ta^'t ca? nhu+~ng khuo^n ma^~u mo+'i se~ ddu+o+.c
nha`o na(.n dde^? da^`n da^`n hi`nh tha`nh vi` xa~ ho^.i be^n ca.nh
su+. tranh gia`nh, la.i co' su+. tu+o+ng nhu+o+.ng la^~n nhau dde^?
co^.ng sinh, co^.ng to^`n. An vui na`o, ha.nh phu'c na`o kho^ng co'
su+. ddu+o+.c va` su+. ma^'t. Cu~ng nhu+ khi la^.p gia ddi`nh, chu'ng
ta tu+o+?ng ra(`ng ddu+o+.c ne^n de^~ ddo^? vo+~ khi tha^'y be^n ca.nh
ca'i ddu+o+.c chu'ng ta co' nhie^`u ca'i ma^'t. Ngu+o+`i ta thi'ch to^
ho^`ng ro^`i la.i thi'ch bo^i dden ma` kho^ng nghi~ ra(`ng xa~ ho^.i
co' ca? hai ma(.t ddo'.
Cho dde^'n ho^m nay, nhie^`u ngu+o+`i trong chu'ng ta va^~n he^'t
su+'c gia?i thi'ch dda^u la` cho^'ng ddo^'i, dda^u la` su+?a sai dde^?
cu?ng co^' che^' ddo^.. Ro^`i loay hoay vo+'i ca'i go.i la` hie^.n
tu+o+.ng va` ca'i go.i la` ba?n cha^'t. Tha'ng 6 na(m 1989, ai ai
trong chu'ng ta cu~ng theo do~i vu. dda^'u tranh cu?a thanh nie^n sinh
vie^n o+? Trung Hoa - bie^'n co^' Thie^n An Mo^n. DDa~ co' ai da(.t
ca^u ho?i, ho. chie^'n dda^'u dde^? la^.t ddo^? che^' ddo^. Co^.ng
Sa?n - thay the^' ba(`ng mo^.t khuo^n ma^~u cho^'ng Co^.ng - hay chi?
la` ca?i ca'ch, su+?a ddo^?i che^' ddo^. ? Hai nha^n va^.t ddu+o+.c
dde^` cao, ddu+o+.c to^n vinh la` Ho^` Die^.u Bang va` Trie^.u Tu+?
Du+o+ng, ho. la` ai ? Co' pha?i la` hai To^?ng Bi' Thu+ DDa?ng Co^.ng
Sa?n Trung Hoa kho^ng ? Tre^n hie^.n tu+o+.ng, va` cu~ng co' the^? ca?
ba?n ta^m nhu+~ng thanh nie^n tu. ho.p o+? tru+o+'c Trung Nam Ha?i,
va` ngay ca? trong tim cu?a ha`ng nga`n ngu+o+`i bi. xe ta(ng nghie^`n
na't kia, ho. chi? muo^'n ca?i ca'ch che^' ddo^. ma` ho. ddang so^'ng
tho^i. Ho. ddo`i mo+? ro^.ng da^n chu?, nhu+~ng quye^`n ma` hie^'n
pha'p qui ddi.nh. Ho. ddo`i tru+`ng tri., thanh lo.c tham o^, nhu+~ng
ddie^`u ma` ca'c ca^'p la~nh dda.o va^~n thu+o+`ng tuye^n bo^'. Ho.
va^~n ddu+'ng du+o+'i la' co+` ddo?, du+o+'i cha^n dung la~nh tu. Mao
Tra.ch DDo^ng. Hai ngu+o+`i ne'm so+n va`o ma(.t a?nh ho. Mao dda~ bi.
ba('t ngay va` thanh nie^n tuye^n bo^' :
- Ta.i sao la.i ha. be^. Mao chu? ti.ch. Ne^'u kho^ng co' o^ng ta thi`
la`m gi` co' Ta^n Trung Hoa.
DDu+'ng tre^n quan ddie^?m tri. an, qua? thu+.c ddo' la` nhu+~ng
va^'n dde^` no^.i bo^., cha(?ng lie^n quan gi` dde^'n ai. Ho. ddo`i
cho chi'nh ho., va` ho. cu~ng bi. xi'ch xe ta(ng cu?a chi'nh quye^`n
"cu?a ho." nghie^`n na't. Ho. kho^ng dda^'u tranh vi` bi. dde^' quo^'c
xu'i giu.c, cu~ng cha(?ng co' ba`n tay ma ma~nh na`o cu?a Quo^'c Da^n
DDa?ng gia^.t gia^y. Ho. kho^ng ddo`i la^.t ddo^? chi'nh quye^`n, ho.
chi? ddo`i ca?i ca'ch. Ho. cu~ng kho^ng pha?i la` tha`nh pha^`n bi.
a'p bu+'c, ho. la` tha`nh pha^`n ddu+o+.c u+u dda~i. No'i chung "ho.
la` nhu+~ng ngu+o+`i Co^.ng Sa?n chi'nh go^'c." Cu~ng suy lua^.n nhu+
the^', Gorbachev, Yeltsin, Shevardnadze dde^`u la` ngu+o+`i Co^.ng
Sa?n nhi`n tha^'y be^' ta('c cu?a ho. va` gia?i quye^'t va^'n dde^`
cu?a ho.. Va` khi ho. bo? DDa?ng cu~ng vi` DDa?ng kho^ng la`m ddu+o+.c
nhu+~ng gi` ho. muo^'n, ho. hi vo.ng. Phu+o+ng Le^. Chi, Sakharov
cu~ng cha(?ng kha'c. The^' co`n Du+o+ng Thu Hu+o+ng, Nguye^~n Kha('c
Vie^.n, Hoa`ng Minh Chi'nh, Bu`i Ti'n thi` sao ? Tha^.t kho' ma`
dda(.t ho. o+? cho^~ na`o cho vu+`a lo`ng mo.i ngu+o+`i.
Co' le~ tha^.t kho' kie^'m mo^.t ngu+o+`i Nga kho^ng co' di'nh da'ng
gi` dde^'n che^' ddo^. Co^.ng Sa?n dde^? la`m tha^`n tu+o+.ng. Ho.
dda~ theo mo^ hi`nh cu?a Ma'c-Le^ ho+n 70 na(m tro+`i. Ne^'u nhi`n
va`o qua' tri`nh sinh ra va` lo+'n le^n cu?a nhu+~ng con ngu+o+`i
ddang la`m li.ch su+?, ho. dde^`u la` nhu+~ng Phu` DDo^?ng Thie^n
Vu+o+ng vu+o+n le^n cao trong qua^`n chu'ng co`n to^'i ta(m. The^'
nhu+ng, cu~ng nhu+ mo^.t ba`o thai, chu'ng ta nhi`n va`o tu+o+ng lai
5, 10 hay 20, 30 na(m sau cu?a no'. DDu+`ng nhi`n va`o cho^~ di. da.ng
ho^m nay. Cu~ng ddu+`ng nhi`n va`o cha me. no' dde^? ke^'t a'n ba?n
tha^n no'. Nhu+ bao nhie^u phu. nu+~ Vie^.t Nam ba^'t ha.nh tre^n con
ddu+o+`ng vu+o+.t thoa't. Ba?n tha^n ho. tu?i nhu.c, nhu+ng ddu+'a
tre? trong bu.ng thi` kho^ng. No' va^~n co' quye^`n so^'ng va` quye^`n
la`m ngu+o+`i. Va` cu~ng kho^ng ai ca^'m no' kho^ng the^? la` vi~
nha^n. Con ddu+o+`ng gia`nh la.i tu+. do va` ha.nh phu'c cu~ng va^.y.
Kho^ng pha?i mo^.t so+'m mo^.t chie^`u chu'ng ta co' ta^'t ca?. No'
la` ha`nh tri`nh cu?a nhie^`u the^' he^., la` no^~ lu+.c cu?a con
ngu+o+`i mang ti'nh cha^'t thu+o+`ng xuye^n chu+' kho^ng pha?i mo^.t
la^`n la` xong. Va` bao gio+` no' cu~ng ddi chung vo+'i hoa`n ca?nh,
vo+'i thu+.c te^'. Chu'ng ta vui mu+`ng, khuye^'n khi'ch ddu+'a tre?
trong bu+o+'c ddi cha^.p chu+~ng vi` no' ddang ddo^?i thay. Ta.i sao
chu'ng ta kho^ng vui khi ha`i nhi da^n chu? ddang la`m no^~ lu+.c
trong nhu+~ng bu+o+'c ddi dda^`u. DDem dda^'u tranh va` no^~ lu+.c
cu?a mo^.t da^n to^.c la`m tro` cu+o+`i la` mo^.t to^.i lo+'n. No'
xu'c pha.m dde^'n pha^?m ca'ch cu?a con ngu+o+`i. Du` Yeltsin qua My~
dde^? xin vie^.n tro+., du` Gorbachev ca^`u kha^?n dde^? ddu+o+.c
ddu+'ng chung trong ca'ch phie^n ho.p sie^u cu+o+`ng kinh te^' chu'ng
ta cu~ng ne^n hie^?u ra(`ng nhu+~ng ngu+o+`i a^'y ddang la`m nhu+~ng
no^~ lu+.c to lo+'n nha^'t ma` ho. co' the^? la`m dde^? ho^`i sinh
mo^.t xa~ ho^.i, dde^? so+'m tha`nh tu+.u nhu+~ng gi` ma` ca? da^n
to^.c ho. u+o+'c mo+. Che^' nha.o ho. cu~ng kho^ng kha'c gi` che^'
nha.o mo^.t ngu+o+`i ta`n ta^.t ddang co^' kho^i phu.c ca'c co+ na(ng.
Trong cuo^.c dda^'u tranh cu?a gio+'i tri' thu+'c cho^'ng che^' ddo^.
chuye^n chi'nh ta.i DDo^ng A^u, ngu+o+`i khai ho?a pha't su'ng hie^.u
la` Yugoslav Milovan Djilas. Djilas nguye^n la` mo^.t con ngu+o+`i
nhie^.t ti`nh ngu+o+~ng mo^. mo^ thu+'c cu?a Lie^n Xo^. Sau khi Nam
Tu+ ta'ch ro+`i kho?i quye^`n a?nh hu+o+?ng cu?a ddie^.n Kremlin na(m
1948, o^ng ta ba('t dda^`u xe't la.i nhu+~ng ti'n nie^.m cu?a mi`nh.
The^' nhu+ng o^ng va^~n tu+. nha^.n mi`nh la` ngu+o+`i Co^.ng Sa?n.
Nhu+~ng gi` la`m Djilas kho' chi.u la` he^. tho^'ng DDa?ng theo kie^?n
Lenin, mo^.t DDa?ng tu+. nha^.n la` ddo^.i tie^`n phong cu?a giai
ca^'p co^ng nha^n, va` ca`ng tie^'n da^`n dde^'n ddo^.c ta`i, DDa?ng
se~ la` mo^.t ca'i tha('ng nga(n cha(.n con ddu+o+`ng ddi le^n xa~
ho^.i chu? nghi~a. DDa?ng pha?i ddu+o+.c gia?i ta'n ngo~ ha^`u ta.o
co+ ho^.i nhie^`u ho+n cho qua^`n chu'ng tham gia tie^'n da^`n dde^'n
che^' ddo^. kho^ng co`n co+ quan nha` nu+o+'c nhu+ Marx chu? tru+o+ng.
Tha'ng Gie^ng na(m 1954, o^ng Djilas bi. tru.c xua^'t ra kho?i Trung
U+o+ng DDa?ng, ro^`i bi. ngu+ng chu+'c ca'c nhie^.m vu. kha'c. Sau
cu`ng o^ng tu+. y' bo? DDa?ng sau ho+n hai mu+o+i na(m trong vai tro`
la~nh dda.o.
Tu+` ddo', o^ng bi. la`m kho' de^~ va` co`n bi. ba('t giam. Na(m
1956, sau khi kie^?m soa't cha(.t che~ ddie^.m Kremlin, Khrushchev
ddo.c mo^.t ba`i die^~n va(n ha. be^. Stalin va` ga^y ra mo^.t phong
tra`o o+? DDo^ng A^u cho gio+'i tri' thu+'c khai qua^.t ca'c to^.i a'c
cu~. Phong tra`o na`y chi? mo+'i go.i la` "xe't la.i" (revision) chu+'
kho^ng pha?i la` "ca'ch ma.ng" (revolution). Cu~ng nhu+ Djilas, ho.
nha^n danh nhu+~ng gia' tri. va` ly' tu+o+?ng cu?a xa~ ho^.i chu?
nghi~a dde^? ca?i ca'ch he^. tho^'ng chi'nh quye^`n. Ho. muo^'n xa^y
du+.ng mo^.t chu? nghi~a xa~ ho^.i da^n chu? ho+n, trung tha`nh vo+'i
quan ddie^?m cu?a Marx va` thanh lo.c nhu+~ng me'o mo' va` ta`n a'c
cu?a che^' ddo^. Stalin. Nhu+~ng trie^'t gia va` su+? gia nhu+ Gyorgy
Lukacs cu?a Hungary, Leszek Kolakowski cu?a Ba Lan hay Karel Kosik
cu?a Tie^.p Kha('c dde^`u bie^.n gia?i ra(`ng chu? nghi~a xa~ ho^.i
pha?i ddi ti`m mo^.t ta^m thu+'c dda.o ddu+'c ca'ch ma.ng mo+'i,
nhu+~ng nguye^n ta('c mo+'i kho^ng du+.a tre^n phu+o+ng tie^.n ma`
pha?i coi con ngu+o+`i mo+'i ddi'ch thu+.c la` cu+'u ca'nh.
Chi'nh nhu+~ng ngu+o+`i nhu+ the^', nhie^.t ti`nh vo+'i ca'ch ma.ng,
tin tu+o+?ng he^'t mi`nh va`o chu? nghi~a Co^.ng Sa?n sau dde^. nhi.
the^' chie^'n, la.i ddu+'ng trong ha`ng ngu~ no^?i da^.y na(m 1956 o+?
Ba Lan va` Hungary. O+?u~ Hungary, nhu+~ng nha` va(n trong nho'm
Petofi ( te^n mo^.t nha` ca'ch ma.ng ) la` tha`nh pha^`n dda^`u tie^n
ddu+a ra ke^u go.i chi'nh quye^`n no+'i lo?ng kie^?m soa't va` ddu+a
o^ng Imre Nagy tro+? la.i na('m quye^`n. Vu. ca?i ca'ch Tha'ng Mu+o+`i
cho Gia'o Ho^.i hoa.t ddo^.ng tro+? la.i va` tu+. do ba'o chi'.
Nhie^`u nho'm Thie^n Chu'a Gia'o phe^ pha'n che^' ddo^. ke^? ca?
nguye^.t san Wiez do Tadeusz Mazowiecki la`m chu? nhie^.m. Phim a?nh
Ta^y Phu+o+ng, sa'ch vo+?, ki.ch ba?n tra`n va`o Ba Lan va` ti`nh
tra.ng pha't nhie^~u a^m pha' ro^'i ca'c dda`i ngoa.i quo^'c cu~ng
cha^'m du+'t. Nghe^. thua^.t Ba Lan ddu+o+.c ca? A^u cha^u chu' y'.
Warsaw tu+` mo^.t tha`nh pho^' va('ng la(.ng tro+? tha`nh mo^.t kinh
ddo^ a'nh sa'ng so^'ng ddo^.ng vo+'i nhu+~ng gia`n nha.c Jazz, vu~
ddie^.u mo+'i, ca'c phim a?nh mo+'i me? cha(?ng kha'c gi` Paris.
The^' nhu+ng nga`y vui nga('n cha(?ng dda^`y gang. Sau khi xe ta(ng
Lie^n Xo^ tie^'n va`o Budapest (Hungary) na(m 1956, thi` la~nh tu.
DDa?ng Co^.ng Sa?n Ba Lan, Wladyslaw Gomulka da^`n da^`n xie^'t la.i.
Na(m 1957, ta.p chi' Po Prostu bi. ddo'ng cu+?a. Ti`nh tra.ng cu?a Ba
Lan cha(?ng kha'c gi` Vie^.t Nam va` Trung Hoa trong tho+`i ky` a^'y.
Co+?i mo+? mo^.t chu't vi` ho. tu+o+?ng ra(`ng ngu+o+`i ngu+o+`i dda~
tha^`n phu.c, va` cu~ng la` ca'i ba^~y giu+o+ng ra dde^? ve't no^'t
nhu+~ng ngu+o+`i cho^'ng ddo^'i. Tra(m Hoa DDua No+? o+? Ta`u cu~ng
nhu+ vu. Nha^n Va(n Giai Pha^?m be^n ta la` nhu+~ng pha?n kha'ng
cuo^'i mu`a cu?a ngu+o+`i ca^`m bu't.
Na(m 1965, Karol Modzelewski va` Jacek Kuron, mo^.t cu+.u dda?ng
vie^n a^'n ha`nh mo^.t ba?n va(n nhan dde^` La' Thu+ Ngo? gu+?i DDa?ng
du`ng chi'nh ly' lua^.n theo kie^?u Marxisme dde^? ke^'t a'n hi`nh
thu+'c thu+ la.i va` phu+o+ng sa'ch bo'c lo^.t co^ng nha^n. Quan
tro.ng ho+n vie^.c ne^u ra nhu+~ng be^.nh tha'i cu?a che^' ddo^. la`
bie^.n pha'p ma` Karol va` Jacek dde^` nghi. a'p du.ng. Ho. kho^ng
ddo^`ng y' su+?a ddo^?i tu+` tu+` vi` la`m nhu+ va^.y la` tie^u die^.t
che^' ddo^. Co^.ng Sa?n ma` pha?i "thu+.c hie^.n mo^.t cuo^.c ca'ch
ma.ng cho pha't trie^?n." Vie^.c thay ddo^?i kho^ng du+.a tre^n quan
ddie^?m chu? dda.o la` mo^.t cuo^.c dda?o ngu+o+.c quye^`n lu+.c
giu+~a ky~ thua^.t gia (chuye^n) va` ly' thuye^'t gia (ho^`ng) trong
che^' ddo^. thu+ la.i hie^.n ta.i ma` la` "thu+.c hie^.n mo^.t cuo^.c
dda^'u tranh giu+~a co^ng nha^n va` thu+ la.i. Chu'ng ta ca^`n tie^'n
ha`nh mo^.t cuo^.c dda^'u tranh thu+.c su+., cu?a giai ca^'p co^ng
nha^n cho^'ng la.i giai ca^'p thu+ la.i dde^? hoa`n tha`nh cuo^.c
ca'ch ma.ng vo^ sa?n". Tha^.t kho' ma` ba('t be? mo^.t quan nie^.m
he^'t su+'c trung tha`nh vo+'i chu? nghi~a Marx-Lenin nhu+ the^'.
Nhu+ng DDa?ng la.i cho la` ca(.p na`y toan cho+i tro` ga^.y o^ng
dda^.p lu+ng o^ng ne^n ddu+a ca? hai vo^ tu`.
Trong mo^.t che^' ddo^. ma` la`m ca'i gi` cu~ng co' the^? bi. nghi la`
pha?n DDa?ng, khen cu~ng bi. ngo+`, che^ cu~ng bi. ghe't, tha^.t kho'
co' cho^~ ddu+'ng cho ngu+o+`i tri' thu+'c. Vi` the^' nhu+~ng gi` ho.
vie^'t ra la('m khi chi? the^? hie^.n mo^.t pha^`n nhu+~ng gi` ho.
nghi~. Nhie^`u nie^`m tin dda~ bie^'n ma^'t nhu+ng trong ca'ch ly'
lua^.n ho. va^~n pha?i ba'm va`o la`m la' bu`a ddeo trong mo^.t giai
doa.n. DDo^'i kha'ng vo+'i mo^.t che^' ddo^. ddo^.c ta`i la` nhu+~ng
cuo^.c dda^'u tri' gay go, de` da(.t nhu+ ngu+o+`i do` da^~m ddi tre^n
mo^.t lo+'p ba(ng mo?ng, kho' co' the^? ke^'t lua^.n mo^.t ddie^`u gi`
trong khi su+. vie^.c co`n ddang die^~n tie^'n. Kha(?ng ddi.nh mo^.t
va^'n dde^` trong khi chi? mo+'i co' mo^.t so^' du+~ kie^.n ma(.t
ngoa`i, nhu+~ng tin tu+'c chu+a kie^?m chu+'ng se~ la`m chu'ng ta
thie^'u kha'ch quan va` vo^ tu+. DDo' la` chu+a ke^? co' the^? vo^
ti`nh ga^y nhu+~ng ta'c ha.i cho vie^.c chung.
The^' nhu+ng dde^'n ddo' kho^ng pha?i la` he^'t. La^`n cuo^'i cu`ng
su+. ddo^?i mo+'i kho^ng tha`nh la` vu. Mu`a Xua^n Prague 1968.
Nhie^`u ngu+o+`i cho ra(`ng Ho^.i Nghi. Lie^n Hie^.p Nhu+~ng Ngu+o+`i
Ca^`m Bu't Tie^.p Kha('c tha'ng 6 na(m 1967 la` ddie^?m kho+?i ha`nh
cu?a no^~ lu+.c ca?i ca'ch. Vladimir Kusin vie^'t trong Nguye^n nha^n
Tinh Tha^`n cu?a Mu`a Xua^n Prague :
Va^.n ddo^.ng ca?i ca'ch cu?a Tie^.p Kha('c ddu+o+.c chi? dda.o bo+?i
mo^.t lie^n minh giu+~a giai ta^`ng tri' thu+'c va` tha`nh pha^`n
muo^'n ddo^?i thay trong DDa?ng.
Mu.c tie^u cu?a no' thu+.c su+. chi? la` ca?i to^? chu+' kho^ng hu?y
die^.t chu? nghi~a Co^.ng Sa?n. DDa^y la` no^~ lu+.c xa^y du+.ng mo^.t
che^' ddo^. kho^ng-Stalinist, xa~ ho^.i chu? nghi~a da^n chu? ba(`ng
phu+o+ng thu+'c o^n ho`a, kho^ng ba.o lu+.c, tra'nh mo^.t cuo^.c
dda^'u tranh ba^'t ho+.p hie^'n la^.t ddo^? chi'nh quye^`n. Chi'nh no'
pha't xua^'t tu+` DDa?ng va` do DDa?ng thu+.c hie^.n.
Nhu+ng gia^'c mo+ ddo' cu~ng kho^ng tha`nh khi xe ta(ng Lie^n Xo^
ra^`m ro^. ke'o va`o. Tuy bi. dda`n a'p tre^n ma(.t no^?i, chi'nh
tha'i ddo^. cu?a ddie^.n Kremlin dda~ khie^'n cho ngu+o+`i da^n DDo^ng
A^u hie^?u ddu+o+.c su+. thu+.c. Va` nhu+~ng khuo^n ma(.t lo+'n xua^'t
hie^.n tu+` giai ddoa.n na`y. Ngu+o+`i ta tha^'y co' Miklos Haraszti,
Janos Kis, Laszlo Rajk o+? Hungary, Adam Michnik va` Jacek Kuron o+?
Ba Lan, Petr Uhl va` Jan Kavan o+? Tie^.p Kha('c. DDa^y la` nhu+~ng
thanh nie^n xua^'t tha^n tu+` nhu+~ng gia ddi`nh Co^.ng Sa?n chi'nh
go^'c, quye^`n the^' va` tru+o+?ng tha`nh trong nhu+~ng DDoa`n Thanh
nie^n cu?a DDa?ng. The^' nhu+ng cuo^.c xa^m la(ng cu?a Lie^n Xo^ la`m
ho. bu+`ng ti?nh. Va` ho. la.i chi'nh la` nhu+~ng ngu+o+`i la~nh dda.o
ca'c phong tra`o cho^'ng ddo^'i.
Tru+o+'c na(m 1968, nhie^`u ngu+o+`i tri' thu+'c DDo^ng A^u, trong
nhie^.m vu. cu?a mo^.t ngu+o+`i Co^.ng sa?n, nghi~ mi`nh ddu+'ng trong
giai ca^'p tie^n phong cu?a cuo^.c ca'ch ma.ng cho^'ng a'p bu+'c tre^n
toa`n the^' gio+'i. The^' nhu+ng dde^'n dda^y ho. tha^'y ro~ vai tro`
cu?a ho. kho^ng pha?i la` ke? ddi dda^`u ma` ddi be^n ca.nh nhu+~ng
co^ng nha^n, kho^ng pha?i la` ke? giu+o+ng cao ngo.n co+` ma` la`
ngu+o+`i ddi theo va` ho^~ tro+.. Kho^ng pha?i chi? ngu+o+`i tre? ma`
ca? nhu+~ng ngu+o+`i lo+'n tuo^?i gia` gia(.n nhu+ Gia'o su+ Geremek.
Geremek la` ngu+o+`i Do Tha'i ra kho?i tra.i ta^.p trung Warsaw na(m
11 tuo^?i, la^?n tro^'n Quo^'c Xa~ trong kinh hoa`ng. Khi chie^'n
tranh cha^'m du+'t, o^ng tro+? ve^` Warsaw ho.c mo^n Su+? va` nhu+ bao
thanh nie^n kha'c cha.y theo tie^'ng go.i cu?a chu? nghi~a xa~ ho^.i,
va` ddu+o+.c tro.ng du.ng trong chu+'c vu. Gia'm DDo^'c Vie^.n Va(n
Ho'a Ba Lan ta.i Paris va` co`n ddu+o+.c gu+?i sang Washington tu
nghie^.p. Khi ve^` la.i Warsaw, o^ng giu+~ chu+'c vu. Gia'm DDo^'c Nha
Su+? Trung Co^? trong Vie^.n Khoa Ho.c Ba Lan.
The^' nhu+ng ca`ng ddi sa^u va`o Su+? Ho.c, o^ng ca`ng ti`m ra
nhu+~ng va^'n dde^` cu?a chu? nghi~a va` che^' ddo^. Co^.ng Sa?n ne^n
khi nu+o+'c be^n ca.nh la` Tie^.p Kha('c bi. dda`n a'p, o^ng tu+` bo?
DDa?ng Co^.ng Sa?n. Tu+` mo^.t ho.c gia? ve^` chu? nghi~a xa~ ho^.i,
o^ng tro+? tha`nh mo^.t la~nh tu. cho^'ng ddo^'i va` hoa.t ddo^.ng ca?
trong co^ng ddoa`n. Na(m 1980 o^ng ddi dde^'n Gdansk tie^'p xu'c vo+'i
co^ng nha^n ddang bie^?u ti`nh dde^? pha^n ti'ch cho ho. nghe ve^`
ti`nh hi`nh. Su+. xua^'t hie^.n cu?a o^ng la.i ddu+o+.c co^ng nha^n
hie^?u theo mo^.t nghi~a kha'c - ddo' la` su+. u?ng ho^. cu?a ta^`ng
lo+'p tri' thu+'c trong va^.n ddo^.ng cu?a co^ng nha^n. Walesa, la~nh
tu. ddi`nh co^ng nhi`n ngay ddu+o+.c ta^`m vo'c cu?a Geremek va` nhu
ca^`u cu?a ngu+o+`i ddo.c sa'ch trong to^? chu+'c ne^n trong khi o^ng
ddang ga(.p go+~ co^ng nha^n dda? le?n va`o trong va` tro+? ra vo+'i
mo^.t va(n thu+ vie^'t tay cu?a Chu? Ti.ch DDoa`n Uy Ban DDi`nh co^ng
Xi' Nghie^.p suy cu+? Geremek va` Mazowiecki nhie^.m vu. thie^'t la^.p
mo^.t bo^. pha^.n chuye^n vie^n trong U?y Ban. Geremek sau na`y co'
tie^'t lo^. la` Walesa va` co^ng nha^n "co' the^? suy nghi~ ra^'t
chi'nh tri. nhu+ng kho^ng bie^'t la`m sao dde^? die^~n dda.t no'."
Lie^n minh co^ng nha^n - tri' thu+'c tu+` ddo' nga`y the^m cha(.t
che~. Hai be^n pha?i nu+o+ng tu+.a la^~n nhau. Trong nga`y ma` ho.
la`m le^~ tha`nh la^.p Co^ng DDoa`n DDoa`n Ke^'t, nho'm chuye^n vie^n
( tri' thu+'c dda^`u na~o ) dda~ ho.p ngay ta.i ba~i ddo'ng ta`u tra?
lo+`i tha(?ng cho ca'c ca^u ho?i cu?a co^ng nha^n ve^` ta^'t ca? mo.i
va^'n dde^` nhu+ ddo^.c la^.p, co^ng ddoa`n tu+. tri., quye^`n lo+.i
... Chi? trong va`i tua^`n, tri' thu+'c ca'c no+i dde^'n tham gia,
nho'm chuye^n vie^n mo+? ro^.ng tha`nh mo^.t u?y ban co^' va^'n trong
nhie^`u nga`nh. Geremek va` tha`nh pha^`n tri' thu+'c gio+` dda^y
mo+'i thu+.c la` quan tro.ng. Quan tro.ng kho^ng pha?i vi` ddu+o+`ng
lo^'i hay to^? chu+'c ma` la` vai tro` ddie^`u ho+.p giu+~a co^ng
nha^n va` chi'nh quye^`n. Ho. pha?i ddu+a ra ddu+o+.c nhu+~ng ddo`i
ho?i the^' na`o dde^? chi'nh quye^`n co' the^? cha^'p nha^.n, ma`
cha^'p nha^.n ddo' la.i kho^ng bi. Moscow la`m kho' de^~.
The^' nhu+ng nhu+~ng ddo`i ho?i vu+`a pha?i thi` hay bi. hie^?u la^`m
va` cho^'ng ba'ng. Nhie^`u co^ng nha^n tre?, nha^'t la` nhu+~ng
ngu+o+`i to^? chu+'c ddi`nh co^ng luo^n luo^n muo^'n ddo`i ho?i tha^.t
nhie^`u, muo^'n co' mo.i thu+' ngay mo^.t lu'c chu+' kho^ng chi.u
tua^`n tu+. nhi tie^'n. Ho. thu+o+`ng ke^'t a'n tri' thu+'c kho^ng
la`m trong xu+o+?ng tho+., kho^ng pha?i la` ngu+o+`i cu`ng nho'm vo+'i
ho., va` nghi ngo+` gio+'i ddo.c sa'ch toan du`ng ho. nhu+ nhu+~ng
ba^.c thang.
Bao gio+` cu~ng va^.y, trong co^ng ta'c dda^'u tranh, ngu+o+`i co'
su+'c ma.nh ba('p thi.t cu~ng coi thu+o+`ng su+'c ma.nh tinh tha^`n.
Trong truye^.n Tam Quo^'c, ca'c tu+o+'ng cu?a Lu+u Bi. kho^ng phu.c
Kho^?ng Minh, nghi~ mi`nh co^ng lao ha~n ma~, da`y tha^n chie^'n ddi.a
ma` pha?i nghe lo+`i mo^.t thu+ sinh ma(.t tra('ng. Vi` tham du+.
phong tra`o dda^'u tranh ne^n tha'ng 11 na(m 1981 Geremek bi. ba('t
va` bi. ke^u a'n 6 na(m tu`. Na(m 1985, o^ng bi. tru.c xua^'t kho?i
Ha`n La^m Vie^.n Khoa Ho.c, no+i o^ng dda~ phu.c vu. ga^`n 30 na(m
tro+`i. Khi bi. qua?n thu'c, o^ng cu~ng ga(.p nhie^`u kho' kha(n cu?a
bo.n co^ng an phu+o+`ng pho^' va` bi. tu+o+'c nhie^`u quye^`n tu+. do.
Tuy nhie^n o^ng va^~n nga^`m u?ng ho^. va` giu'p cho Walesa nhu+~ng
ba`i die^~n va(n, nhu+~ng lo+`i pha't bie^?u va` "luo^n luo^n ddo`i
ddu+o+.c ddo^'i thoa.i vo+'i chi'nh quye^`n cu~ng nhu+ thay ddo^?i
theo phu+o+ng thu+'c ho`a bi`nh." Na(m 1988, ca'c co^ng nha^n mo? than
ddi`nh co^ng va` vi` ho. i't ho.c, bi. chi'nh quye^`n che^' gie^~u
ve^` ca'c ddo`i ho?i vie^'t sai va(n pha.m ne^n la.i ca^`u cu+'u o^ng.
La^`n na`y dda^'u tranh co' ke^'t qua?. Chi? va`i tha'ng sau, chi'nh
quye^`n Co^.ng Sa?n pha?i ngo^`i va`o ho^.i nghi. ba`n tro`n vo+'i
Co^ng DDoa`n DDoa`n Ke^'t, va` Geremek ke^u go.i tho?a hie^.p bu+o+'c
dda^`u. Co^ng DDoa`n se~ tro+? tha`nh mo^.t Phong Tra`o Chi'nh Tri.
ddu+o+.c quye^`n tham du+. va`o ca'c cuo^.c ba^`u cu+? ba'n-da^n chu?.
Nhie^`u hoa.t ddo^.ng vie^n chi? tri'ch o^ng nhu+ng o^ng dda~ chu+'ng
to? mo^.t nha~n quan sa^u sa('c. O^ng tro+? tha`nh Chu? ti.ch Uy Ban
Co^ng da^n DDoa`n Ke^'t la~nh dda.o cuo^.c va^.n ddo^.ng tranh cu+?
cu?a co^ng nha^n. Chi'nh o^ng cu~ng ddu+o+.c 80% phie^'u ba^`u ta.i
no+i o^ng u+'ng cu+? va` la` la~nh tu. Co^ng DDoa`n trong quo^'c
ho^.i. O^ng kho^ng co`n vie^'t su+? ma` la` la`m li.ch su+?. The^'
nhu+ng khi dde^` cu+? mo^.t ngu+o+`i ra la`m Thu? Tu+o+'ng Walesa dda~
cho.n Mazowiecki chu+' kho^ng cho.n Geremek vi` o^ng la` ngu+o+`i Do
Tha'i, nha^'t la` o^ng tu+`ng la` mo^.t ngu+o+`i cu?a DDa?ng Co^.ng
Sa?n la^u na(m. Ho+n the^' nu+~a, trong nhie^.m vu. Chu? Ti.ch U?y Ban
Co^ng Da^n o^ng dda~ tu+. ta.o cho mi`nh mo^.t the^' ddu+'ng ddo^.c
la^.p. Mazowiecki tra'i la.i la` mo^.t ti'n ddo^` Co+ DDo^'c Gia'o
thua^`n tha`nh, tua^n ha`nh le^` lo^'i cu?a Gia'o Ho^.i va` tu+o+ng
ddo^'i de^~ ba?o. The^' nhu+ng o^ng kho^ng vi` bi. bo? ro+i ma`
phie^`n tra'ch Walesa. Co' le~ vi` the^' ma` sau na`y khi dda('c cu+?
To^?ng Tho^'ng, o^ng la.i ddu+o+.c Walesa cho.n la`m Thu? Tu+o+'ng.
Trong khi gio+'i tri' thu+'c cu?a Ba Lan tuy ddo'ng mo^.t vai tro`
then cho^'t trong va^.n ddo^.ng dda^'u tranh nhu+ng kho^ng leo le^n
ddu+o+.c ddi?nh cao quye^`n lu+.c, thi` o+? Tie^.p Kha('c ca'ch ma.ng
la.i do mo^.t ki.ch ta'c gia chi? dda.o. DDo' la` o^ng Vaclav Havel.
Da'ng da^'p nhu mi`, nho? nhe. tro^ng o^ng kho^ng co' ve? la` mo^.t
la~nh tu. chi'nh tri.. O^ng ta cu~ng kho^ng co' nhie^`u kinh nghie^.m
xuo^'ng ddu+o+`ng. Trong suo^'t hai mu+o+i na(m, o^ng chi? mie^.t ma`i
vie^'t va(n, la`m tho+, soa.n ki.ch. Nhu+~ng ba`i tie^?u lua^.n cu?a
o^ng ddu+o+.c di.ch ra nhie^`u thu+' tie^'ng tre^n the^' gio+'i nhu+ng
la.i pho^? bie^'n ra^'t ha.n che^' tre^n chi'nh que^ hu+o+ng mi`nh.
DDu+'c ti'nh dda~ ddu+a o^ng le^n vai tro` la~nh tu. la` nie^`m tin
sa('t dda', nhie^.t ti`nh co' mo^.t kho^ng hai ve^` lo`ng ye^u
nu+o+'c, ve^` ha`o quang cu?a da^n to^.c Tie^.p. Chi'nh vi` the^' o^ng
ddu+o+.c ta(.ng danh hie^.u "Ngu+o+`i Ba?o Ve^. Lu+o+ng Ta^m gio`ng
gio^'ng Tie^.p." Ngu+o+`i ta va^~n ba?o o^ng la` mo^.t vi. tha'nh,
mo^.t con ngu+o+`i tuye^.t ddo^'i trung tha`nh vo+'i ly' tu+o+?ng cu?a
mi`nh.
Trong tho+`i gian qua, nho+` ta'c quye^`n tu+` ca'c nu+o+'c Ta^y
Phu+o+ng, o^ng so^'ng tu+o+ng ddo^'i phong lu+u so vo+'i mo.i
ngu+o+`i. Nhu+ng chi'nh quye^`n cu~ng vin va`o ddo' dde^? ke^'t to^.i
o^ng va` ti.ch thu nhie^`u ta`i lie^.u qui' gia'. DDo^'i pho' vo+'i
chi'nh sa'ch do`m do? cu?a nha` ca^`m quye^`n, kho^ng nhu+ nhu+~ng
la~nh tu. dda^'u tranh kha'c, o^ng so^'ng tha^.t tu+. do, ti?nh bo+
coi co^ng an cha(?ng ra gi`. O^ng su+? du.ng telephone dde^? lie^n
la.c vo+'i ddo^`ng chi', ngo^`i ngay giu+~a pho`ng ba`n tha?o vie^.c
pha't ha`nh to+` ba'o bi' ma^.t trong khi bo^'n phi'a ma^.t vu. bao
quanh. Chi'nh lo^'i so^'ng "ye^u ai cu+' ba?o la` ye^u, ghe't ai cu+'
ba?o la` ghe't, du` ai ca^`m dao do.a gie^'t, cu~ng kho^ng no'i ghe't
tha`nh ye^u" (tho+ Phu`ng Qua'n) cu?a o^ng dda~ bie^'n o^ng tha`nh
mo^.t anh hu`ng, mo^.t tha^`n tu+o+.ng. O^ng no'i ra(`ng :
... ngu+o+`i ta tro+? tha`nh cho^'ng ddo^'i khi ngu+o+`i ta co' tinh
tha^`n tra'ch nhie^.m , muo^'n la`m tro`n pha^.n su+. nhu+ng bi. ga'n
cho to^.i ke? thu` cu?a xa~ ho^.i chu? nghi~a.
Havel la` con mo^.t chu? tie^.m a(n, gia ddi`nh kha' gia? o+? Prague.
O^ng sinh nga`y mo^`ng 5 tha'ng 10 na(m 1936, tha^n hi`nh ma?nh de?
ne^n khi co`n be' hay bi. tre? con kha'c ba('t na.t. Khi Co^.ng Sa?n
le^n na('m quye^`n, gia sa?n bi. ti.ch thu, o^ng pha?i lao mi`nh va`o
la`m vie^.c dde^? mu+u sinh ro^`i ho.c the^m buo^?i to^'i. Vi` su+.
tha`nh co^ng cu?a vo+? ki.ch dda^`u tay - Bu+~a tie^.c trong vu+o+`n -
o^ng ddu+o+.c tuye^?n la`m Gia'm DDo^'c Nghe^. Thua^.t cho mo^.t ra.p
ha't no^?i tie^'ng o+? Prague.
Na(m 1964, o^ng ke^'t duye^n vo+'i co^ Olga Spichalova, mo^.t ngu+o+`i
ta.p di.ch o+? ra.p ha't. Qua? la` tra'i ngu+o+.c khi o^ng tha^.t tri'
thu+'c ma` vo+. o^ng tha^.t bi`nh da^n. The^' nhu+ng ddo' la.i la`
mo^.t cuo^.c ho^n nha^n tha^.t dde.p. Ba` vo+. co' ta^'t ca? nhu+~ng
gi` o^ng ca^`n, mo^.t ngu+o+`i bo^.c tue^.ch phe^ bi`nh va(n o^ng,
ddo.c ca'c ba?n tha?o va` giu'p o^ng tro+? tha`nh mo^.t ngu+o+`i
hie^?u ro~ ta^m ho^`n cu?a qua^`n chu'ng.
Ki.ch ba?n so^' hai, Memorandum ddu+o+.c tri`nh die^~n ho^`i na(m
1965 che^' gie^~u phong ca'ch thu+ la.i ba(`ng mo^.t lo^'i va(n di'
do?m, tha^m tra^`m. Tu+` ddo', ca'c vo+? ki.ch do o^ng vie^'t luo^n
luo^n ddu+o+.c qua^`n chu'ng u?ng ho^. no^`ng nhie^.t va` khi tri`nh
die^~n o+? be^n ngoa`i, o^ng ddu+o+.c mo+`i sang Washington dde^? du+.
buo^?i khai ma.c.
Na(m 1968, khi Xo^ vie^'t xa^m la(ng Tie^.p Kha('c, o^ng pha?n ddo^'i
chi'nh quye^`n tre^n dda`i so'ng nga('n o+? Liberec, mie^`n ba('c
Bohemia. Vi` the^' sau khi " de.p tan bo.n pha?n ddo^.ng " nha` ca^`m
quye^`n ra le^.nh ti.ch thu ca'c ta'c pha^?m cu?a o^ng ddang ba'n
trong ca'c tie^.m sa'ch, hay ta`ng tru+~ trong ca'c thu+ vie^.n. Ca'c
vo+? ki.ch cu~ng bi. ca^'m die^~n.
Cuo^'i na(m 1976, sau khi nhie^`u nho'm va(n nghe^. si~ bi. dda`n
a'p, o^ng cu`ng 241 nha` va(n, nha` tri' thu+'c quye^'t ddi.nh tha`nh
la^.p Phong Tra`o Hie^'n Chu+o+ng 77 ( Charter 77 Movement ). O^ng la`
mo^.t trong ba pha't ngo^n vie^n cu?a phong tra`o na`y. Cu~ng chi'nh
o^ng la` ngu+o+`i soa.n Ba?n Tuye^n Ngo^n pha't ha`nh nga`y mo^`ng 1
tha'ng Gie^ng na(m 1977. Tuye^n ngo^n ke^u go.i "tra? la.i quye^`n
tu+. do pha't bie^?u, tu+. do ti'n ngu+o+~ng" va` cha^'m du+'t ca'c
phu+o+ng thu+'c do` tha'm xa^m pha.m ddo+`i tu+ "nhu+ nghe le'n
ddie^.n thoa.i, kie^?m duye^.t thu+, xe't nha`, to^? da^n pho^' ...".
Chi? 24 gio+` sau, o^ng va` 4 ddo^`ng chi' bi. ba('t, nha` bi. lu.c
soa't. O^ng bi. giam 5 tha'ng tru+o+'c khi to`a tuye^n a'n 14 tha'ng
tu` treo.
Na(m 1979, o^ng la.i bi. ba('t va` bi. ke^'t to^.i " a^m mu+u la^.t
ddo^? chi'nh quye^`n" va` bi. ke^u a'n 4 na(m ru+o+~i trong xa` lim
qua?n che^' dda(.c bie^.t. Muo^'n kho?i to^.i, o^ng chi? co' ca'ch xin
ddi ti. na.n o+? nu+o+'c ngoa`i nhu+ nhie^`u va(n si~ tru+o+'c dda^y
nhu+ng o^ng kho^ng cha^'p nha^.n bie^.n pha'p ddo'. O^ng tuye^n bo^' :
Gia?i pha'p kho^ng pha?i la` bo? nu+o+'c ra ddi la` co' ddu+o+.c.
Mu+o+`i bo^'n trie^.u da^n Tie^.p kho^ng the^? ta^'t ca? cu`ng ddi
Trong tra.i tu`, o^ng pha?i lao ddo^.ng kho^? sai, la`m tho+. ha`n.
Su+'c ye^'u, o^ng thu+o+`ng kho^ng ddu? su+'c dda.t chi? tie^u. O^ng
la.i bi. ca^'m kho^ng ddu+o+.c vie^'t tru+` vie^'t thu+ cho vo+. mo^.t
tua^`n mo^.t la^`n trong vo`ng 4 trang. No^.i dung pha?i la` va^'n
dde^` ca' nha^n, ne^'u co' gi` kha'c la` bi. ti.ch thu ngay. Trong
bo^'n na(m lie^`n nhu+ the^'.
O^ng pha?i chuye^?n dde^` ta`i vie^'t cho Olga nhu+~ng va^'n dde^`
trie^'t ho.c. Bo.n qua?n ngu.c tha^.t ddie^n dda^`u khi pha?i ddo.c
"Tra^.t Tu+. Tinh Tha^`n" hay " Tra^.t Tu+. Cu?a Hie^.n Hu+~u ". Bo.n
chu'ng ga^`m le^n :
- Nhu+~ng tra^.t tu+. ma` anh pha?i nho+' kho^ng pha?i la` nhu+~ng
tra^.t tu+. qua'i qui? na`y ma` la` tra^.t tu+. nha` giam, hie^?u
chu+a ?
Kha? na(ng to lo+'n cu?a Havel la` tri`nh ba`y nhu+~ng va^'n dde^`
tru+`u tu+o+.ng ba(`ng hi`nh thu+'c tha^n ma^.t, ca' nha^n. Trong
mo^.t ca^u chuye^.n o^ng vie^'t, o^ng ke^? mo^.t chu? nhie^.m tie^.m
ba'n rau qua? luo^n luo^n pha?i dda(.t kha^?u hie^.u " Vo^ sa?n toa`n
the^' gio+'i, ddoa`n ke^'t la.i!" giu+~a ca'c mo+' rau. Cha(?ng ai
the`m dde^? y', nhu+ng ne^'u ga~ kho^ng la`m the^' thi` se~ bi. ma^'t
he^'t ca'c quye^`n lo+.i, con kho^ng ddu+o+.c va`o dda.i ho.c. Ca?
mo^.t xa~ ho^.i so^'ng nhu+ the^', vi` so+. se^.t la^~n nhau. Muo^'n
ca?i to^? che^' ddo^. Co^.ng Sa?n, o^ng quan nie^.m ra(`ng pha?i la`m
cho ga~ ba'n rau qua(ng kha^?u hie^.u ddo' ddi va` "con ngu+o+`i pha?i
so^'ng ba(`ng su+. tha^.t."
Havel cu~ng tha(?ng tha('n no'i ra(`ng Mikhail Gorbachev kho^ng pha?i
la` dda^'ng cu+'u tinh, ma` "mo^~i ngu+o+`i pha?i la` mo^.t cu+'u
tinh." Quan ddie^?m so^'ng trong su+. tha^.t tu+o+?ng nhu+ co' ve?
trie^'t ho.c - nhie^`u thie^`n ti'nh nhu+ chu'ng ta suy nghi~ - nhu+ng
thu+.c ra chi? la` no'i va` la`m ddi ddo^i vo+'i nhau, so^'ng thu+.c
vo+'i chi'nh mi`nh. Kho^ng the^? tay pha?i ky' tuye^n ngo^n nha^n
quye^`n, tay tra'i bo? tu` nhu+~ng ngu+o+`i phe^ pha'n che^' ddo^..
Havel nha^'n ma.nh :
Khi mo^.t che^' ddo^. ma` ca(n ba?n cu?a no' du+.a tre^n su+. lu+`a
bi.p, la'o khoe't thi` ke? thu` nguy hie^?m nha^'t, dde do.a to lo+'n
nha^'t chi'nh la` "SU+. THA^.T." Ne^'u mo^.t ca' nha^n da'm no'i le^n
su+. tha^.t, du` bi. tra^'n a'p, cu~ng ma.nh ho+n ca? nga`n la'
phie^'u vo^ danh.
Tha'ng 11 na(m 1989, khi nha^n da^n ca'c nu+o+'c DDo^ng A^u no^?i
da^.y la^.t nha`o ca'c che^' ddo^. chi'nh tri. cu?a ngu+o+`i
Bolshevik, va` ngay tre^n nu+o+'c Nga, chu? nghi~a Co^.ng Sa?n cu~ng
ddang "tan ra~ tu+`ng ma?ng lo+'n" chi'nh vi` con ngu+o+`i dda~ bie^'t
va` dda~ da'm no'i le^n su+. tha^.t. Ngu+o+`i Co^.ng Sa?n du` va^~n
ca^`m kha^?u su'ng trong tay, nhu+ng ho. kho^ng co`n y' chi' dde^?
su+? du.ng no' nu+~a. Na(m 1989, nhie^`u binh si~ trong ddoa`n qua^n
ddu+o+.c ddie^`u ve^` tra^'n a'p thanh nie^n ta.i Thie^n An Mo^n dda~
kho'c khi ho. bi. e'p buo^.c ba('n va`o nhu+~ng ngu+o+`i ma` ho. cho
ra(`ng ddang ha`nh ddo^.ng ddu'ng. Tha?m a'n Thie^n An Mo^n xa?y ra
va`o mo^.t tho+`i ky` ma` tuye^.t dda.i dda so^' va^~n so+. ha~i su+'c
ma.nh cu?a nha` ca^`m quye^`n Co^.ng Sa?n. Ne^'u xa?y ra mo^.t na(m
sau, chi'nh ti`nh Trung Hoa cha('c kha'c nhie^`u khi no+i no+i dde^`u
dda~ tha`nh co^ng. Tuy nhie^n, du` ma'u cha?y, thi.t ro+i, ba`i ho.c
lo+'n nha^'t ma` con ngu+o+`i nha^.n ddu+o+.c o+? dda^y la` ho. dda~
da'm nhi`n va`o su+. tha^.t, dda~ da'm hie^?u su+. tha^.t.
Trong va`i na(m qua, ta.i Vie^.t Nam khi chi'nh quye^`n Co^.ng Sa?n
pha?i cha^'p nha^.n i't nhie^`u nhu+~ng lo+`i no'i tha^.t, ho. dda~
nhi`n nha^.n la` nie^`m tin va`o che^' ddo^. dda~ lung lay. Du` su+.
tha^.t ddo' do ai no'i ra, do nhu+~ng ngu+o+`i cho^'ng chi'nh quye^`n
hay do chi'nh ca'c vie^n chu+'c la~nh dda.o thi` va^~n a?nh hu+o+?ng
dde^'n cuo^.c so^'ng, dda(.t la.i nhie^`u va^'n dde^` trong xa~ ho^.i.
Sinh hoa.t da^n chu? ba('t dda^`u ba(`ng tha'o go+~ NOA~I S-, bie^'n
nhu+~ng ngu+o+`i ma'y vo^ ho^`n tha`nh ke? co' lu+o+ng tri.
To^i co`n nho+' khi mo+'i bu+o+'c cha^n va`o tru+o+`ng Thu? DDu+'c,
ca'c ta^n kho'a sinh ha`nh ddo^.ng mo^.t ca'ch tuye^.t ddo^'i, kho^ng
sai cha.y. Khung ca?nh hua^'n luye^.n dda~ la`m tie^u tan na(ng lu+.c
ddo^'i kha'ng. The^' nhu+ng khi sa('p ra tru+o+`ng, va^~n khung ca?nh
ddo', con ngu+o+`i ddo' nhu+ng cung ca'ch tro+? ne^n kha'c ha(?n.
No^~i so+. dda~ ra ddi, mo^.t pha^`n vi` nga`y ra ddo+n vi. ga^`n
ke^`, pha^`n kha'c vi` mi`nh da~ tro+? tha`nh mo^.t pha^`n tu+? cu?a
co^.ng ddo^`ng ddo'. Khi ngu+o+`i ta dda~ quen vo+'i khung ca?nh,
lo^'i ha`nh xu+? cu~ng kha'c theo. Ngu+o+`i da^n mie^`n Nam na(m 1975
pha?n u+'ng theo ba?n na(ng "ta`n du+" cu?a che^' ddo^. cu~ nhu+ng
dde^'n na(m 1990 thi` ha`nh vi cho^'ng la.i chi'nh quye^`n kho^ng co`n
nhu+ the^' nu+~a ma` la` ha`nh vi cu?a ke? bi. tri. cho^'ng la.i
tho^'ng tri.. Tu+` bi' ma^.t, le'n lu't chu'ng ta dda~ chuye^?n sang
ddo^'i die^.n, ddo^'i thoa.i, ddu+a ye^u sa'ch ddo`i nha` ca^`m
quye^`n pha?i gia?i quye^'t. Tu+` mo^.t ba^`y no^ le^., con ngu+o+`i
tie^'n dde^'n ddo`i ho?i nha` ca^`m quye^`n co^ng nha^.n la` mo^.t
thu+.c the^? ca^`n quan ta^m.
Xe't trong li.ch su+?, mo^.t ba`i hi.ch Bi`nh Ta^y tho+`i Ca^`n
Vu+o+ng no^.i dung kho^ng the^? gio^'ng Bu+'c Thu+ Gu+?i Toa`n Quye^`n
nu+o+'c DDa.i Pha'p ta.i DDo^ng Du+o+ng cu?a Nguye^~n Tha'i Ho.c.
Cu`ng mo^.t mu.c tie^u nhu+ng tho+`i the^' dda~ kha'c, hoa`n ca?nh
cu~ng kha'c. Mo^.t cuo^.c kha'ng chie^'n va` mo^.t cuo^.c va^.n
ddo^.ng co' nhie^`u ddie^?m ba^'t tu+o+ng ddo^`ng. Y' thu+'c ddu+o+.c
xa~ ho^.i co' nhie^`u ddie^`u ca^`n thay ddo^?i la` mo^.t tie^'n bo^..
Ba('t chi'nh quye^`n pha?i co^ng nha^.n mo^.t ddoa`n the^?, mo^.t
tha`nh pha^`n nhu+ mo^.t thu+.c the^? hie^.n hu+~u la` mo^.t tie^'n
bo^. kha'c. Tre^n ca(n ba?n va` nguye^.n vo.ng a^'y, muo^'n ngu+o+`i
Co^.ng Sa?n co^ng nha^.n su+. hie^.n hu+~u cu?a ca'c ddoa`n the^?
dda^'u tranh, thi` tha`nh pha^`n ddo^'i la^.p cu~ng pha?i nhi`n ho.
nhu+ mo^.t thu+.c te^'. Khi dda^'u tranh vo+'i mo^.t ke? ddi.ch la`
co^ng nha^.n su+. co' ma(.t cu?a ke? ddi.ch ddo'. Trong tho+`i buo^?i
cu?a bie^'n chuye^?n, tha^.t kho' pha^n ddi.nh ranh gio+'i giu+~a
ddo`i ho?i ca?i to^? va` la`m ca'ch ma.ng.
Khi mo^.t che^' ddo^. chuye^n chi'nh su.p ddo^?, nhu+~ng ngu+o+`i
ca^`m quye^`n kho^ng ma^'y khi anh hu`ng ma.t lo^. nhu+ Ha.ng Vo~ o+?
O^ Giang, Su`ng Trinh o+? Mo^i So+n, Ho^` Qui' Ly o+? Cao Vo.ng. Ho.
su.p ddo^? vi` nhu+~ng gi` tru+o+'c dda^y la` ba?o bo^'i nay tro+?
tha`nh dda^'t bu`n nhu+ chie^'c no? tha^`n cu?a An Du+o+ng Vu+o+ng.
Nhu+~ng ba?o bo^'i ddo' la` nie^`m tin ve^` y' thu+'c cu?a qua^`n
chu'ng va` dda?ng vie^n ro+i ru.ng theo la`n so'ng cu?a truye^`n
tho^ng, su+'c ma.nh qua^n su+. kho^ng the^? du`ng dde^? ddo^'i pho'
vo+'i tha^n nha^n nhu+~ng ngu+o+`i ca^`m su'ng. Nhu+~ng ngu+o+`i ba?o
ve^. va` nhu+~ng ngu+o+`i xo^ ddo^? cu`ng mo^.t mo^n pha'i, cu`ng
mo^.t tha^`y. DDo' la` mo^.t cuo^.c tranh ta`i giu+~a Ba`ng Quye^n va`
To^n Ta^~n.
Khi Havel ddu+'ng tru+o+'c dda'm ddo^ng o+? qua?ng tru+o+`ng
Wencselas, va` mo^~i lu'c ddoa`n ngu+o+`i mo^.t lo+'n, o^ng ke^u go.i"
ha~y ddo^'i thoa.i vo+'i DDa?ng Co^.ng Sa?n Tie^.p Kha('c chu+' kho^ng
pha' hu?y no'." O^ng khuye^'n khi'ch qua^`n chu'ng ddu+`ng tra? thu`
va` dda'm ddo^ng dda'p la.i : Chu'ng ta kho^ng gio^'ng ho.! Tu+` nay
Havel tro+? tha`nh tie^'ng no'i cu?a nha^n da^n Tie^.p Kha('c, ca'c
nho'm chi'nh tri., ca'c nho'm tri' thu+'c ke^? ca? Die^~n DDa`n Co^ng
Da^n dde^`u ddu+'ng sau lu+ng o^ng. O^ng lie^n minh vo+'i ca'c ddoa`n
the^? ddo^'i la^.p ta.i ca'c quo^'c gia ba.n dde^? bie^'n nhu+~ng
phong tra`o le? te? tha`nh mo^.t gio`ng tha'c vi~ dda.i. Tha'ng 12
na(m 1989, o^ng ra tranh cu+? To^?ng Tho^'ng va` dda('c cu+? ve? vang.
Tuy nhie^n o^ng va^~n so^'ng tha^.t gia?n di. va` u+o+'c mo+ mo^.t
nga`y quay tro+? ve^` vo+'i ngo.n dde`n, ca^y bu't.
Khi le^n na('m quye^`n, mo^.t quan ta^m kha'c cu?a o^ng la` nhu+~ng
tranh cha^'p cu~ tu+` tho+`i tie^`n chie^'n pha?i ddu+o+.c da`n xe^'p,
trong ddo' co' nhu+~ng va^'n dde^` bie^n gio+'i Ba Lan - Tie^.p
Kha('c. Walesa pha?i co^ng nha^.n ra(`ng Havel la` mo^.t con ngu+o+`i
lo^~i la.c da'm nhi`n tha(?ng va`o su+. tha^.t, cha^'p nha^.n no'
dde^? tra'nh nhu+~ng be^' ta('c trong vie^.c phu.c ho^`i kho^'i DDo^ng
A^u. Mo^.t u+u tu+ kha'c la` ti`nh tra.ng xa~ ho^.i suy thoa'i, mo^.t
xa~ ho^.i de^~ da`ng dde? ra mo^.t che^' ddo^. ddo^.c ta`i mo+'i. O^ng
no'i :
Chu'ng ta ddu+o+.c dda`o ta.o dde^? hoa`i nghi ta^'t ca?, kho^ng tin
va`o ai, so^'ng chi? cho mi`nh ma` kho^ng quan ta^m dde^'n ngu+o+`i
kha'c. Nhu+~ng quan nie^.m ve^` ti`nh ye^u, ti`nh ba.n, tu+` bi, la^n
tua^'t, ddo^. lu+o+.ng dda~ ma^'t ddi chie^`u sa^u va` chie^`u ro^.ng,
va` trong nhie^`u ngu+o+`i chi? co`n la` nhu+~ng ba(n khoa(n ta^m ly',
hie^.n ra cha(?ng kha'c gi` mo^.t lu+~ ha`nh ddi va('ng dda~ la^u nay
quay tro+? ve^` nha`.
Ngu+o+`i ta hay nhi`n va^'n dde^` chi'nh tri. ba(`ng nha~n quan
thie^.n a'c, tra('ng dden ro~ re^.t. Havel kho^ng pha?i la` ngu+o+`i
nhu+ the^'. O^ng la` mo^.t nha` tri' thu+'c, co' ta^`m vo'c thu+.c
su+.. O^ng nhi`n ddo+`i kho^ng ba(`ng tuye^.t ddo^'i ma` ba(`ng
tu+o+ng ddo^'i, kho^ng pha?i ddo+n gia?n ma` cu+.c ky` phu+'c ta.p.
Ta^'t ca? dde^`u nha.t nho`a, ho`a la^~n vo+'i nhau. The^' nhu+ng
chi'nh quan ddie^?m ddo' la` quan ddie^?m ca^`n thie^'t nha^'t cho
mo^.t giai ddoa.n muo^'n que^n ddi qua' khu+' dde^? hu+o+'ng ve^`
tu+o+ng lai. O^ng co' ca'i ta^m cu?a Kho^?ng gia'o "di~ tru+.c ba'o
oa'n" nhu+ng la.i luo^n luo^n muo^'n du`ng "di~ ddu+'c ba'o oa'n" khi
o^ng nha^.n tha^'y xu+? su+. nhu+ the^' se~ la`m bo+'t ddi nhu+~ng
ddo^? vo+~ cho da^n to^.c o^ng, quo^'c gia o^ng.